Main Text

pg 126M. TVLLI CICERONICSDE LEGE AGRARIA ORATIO SECVNDACONTRA P. SERVILIVM RVLLVMTR. PLEB. AD POPVLVM

  • 11Est hoc in more positum, Quirites, institutoque maiorum,
  • 2ut ei qui beneficio vestro imagines familiae suae consecuti
  • Critical Apparatus3sunt eam primam habeant contionem, qua gratiam benefici
  • Critical Apparatus4vestri cum suorum laude coniungant. Qua in oratione
  • 5non nulli aliquando digni maiorum loco reperiuntur, pleri-
  • 6que autem hoc perficiunt ut tantum maioribus eorum debi-
  • Critical Apparatus7tum esse videatur, unde etiam quod posteris solveretur
  • Critical Apparatus8redundaret. Mihi, Quirites, apud vos de meis maioribus
  • Critical Apparatus9dicendi facultas non datur, non quo non tales fuerint qualis
  • 10nos illorum sanguine creatos disciplinisque institutos videtis,
  • 11sed quod laude populari atque honoris vestri luce carue-
  • 2Critical Apparatus12runt. De me autem ipso vereor ne adrogantis sit apud vos
  • 13dicere, ingrati tacere. Nam et quibus studiis hanc digni-
  • 14tatem consecutus sim memet ipsum commemorare perquam
  • 15grave est, et silere de tantis vestris beneficiis nullo modo
  • 16possum. Qua re adhibebitur a me certa ratio moderatioque
  • 17dicendi, ut quid a vobis acceperim commemorem, qua re
  • 18dignus vestro summo honore singularique iudicio sim, ipse
  • pg 1271modice dicam, si necesse erit, vos eosdem existimaturos
  • 2putem qui iudicavistis.
  • 33    Me perlongo intervallo prope memoriae temporumque
  • 4nostrorum primum hominem novum consulem fecistis et
  • 5eum locum quem nobilitas praesidiis firmatum atque omni
  • 6ratione obvallatum tenebat me duce rescidistis virtutique in
  • Critical Apparatus7posterum patere voluistis. Neque me tantum modo con-
  • Critical Apparatus8sulem, quod est ipsum per sese amplissimum, sed ita fecistis
  • 9quo modo pauci nobiles in hac civitate consules facti sunt,
  • Link 2Critical Apparatus10novus ante me nemo. Nam profecto, si recordari volue-
  • 11ritis de novis hominibus, reperietis eos qui sine repulsa
  • Critical Apparatus12consules facti sunt diuturno labore atque aliqua occasione
  • 13esse factos, cum multis annis post petissent quam praetores
  • Critical Apparatus14fuissent, aliquanto serius quam per aetatem ac per leges
  • Critical Apparatus15liceret; qui autem anno suo petierint, sine repulsa non esse
  • 16factos; me esse unum ex omnibus novis hominibus de qui-
  • Critical Apparatus17bus meminisse possimus, qui consulatum petierim cum
  • 18primum licitum sit, consul factus sim cum primum petierim,
  • 19ut vester honos ad mei temporis diem petitus, non ad
  • 20alienae petitionis occasionem interceptus, nec diuturnis
  • 21precibus efflagitatus, sed dignitate impetratus esse videatur.
  • 422Est illud amplissimum quod paulo ante commemoravi,
  • 23Quirites, quod hoc honore ex novis hominibus primum me
  • Critical Apparatus24multis post annis adfecistis, quod prima petitione, quod
  • 25anno meo, sed tamen magnificentius atque ornatius esse
  • 26illo nihil potest, quod meis comitiis non tabellam vindicem
  • Critical Apparatus27tacitae libertatis, sed vocem vivam prae vobis indicem
  • Critical Apparatus28vestrarum erga me voluntatum ac studiorum tulistis. Ita-
  • Critical Apparatus29que me non extrema diribitio suffragiorum, sed primi illi
  • pg 1281vestri concursus, neque singulae voces praeconum, sed
  • 52una vox universi populi Romani consulem declaravit.
  • Critical Apparatus3Hoc ego tam insigne, tam singulare vestrum benefi-
  • 4cium, Quirites, cum ad animi mei fructum atque laetitiam
  • Critical Apparatus5duco esse permagnum, tum ad curam sollicitudinemque
  • Critical Apparatus6multo magis. Versantur enim, Quirites, in animo meo
  • 7multae et graves cogitationes quae mihi nullam partem
  • 8neque diurnae neque nocturnae quietis impertiunt, primum
  • Critical Apparatus9tuendi consulatus, quae cum omnibus est difficilis et magna
  • Critical Apparatus10ratio, tum vero mihi praeter ceteros cuius errato nulla
  • Critical Apparatus11venia, recte facto exigua laus et ab invitis expressa propo-
  • 12nitur; non dubitanti fidele consilium, non laboranti certum
  • Link 313subsidium nobilitatis ostenditur. Quod si solus in discri-
  • 14men aliquod adducerer, ferrem, Quirites, animo aequiore;
  • 15sed mihi videntur certi homines, si qua in re me non modo
  • Critical Apparatus16consilio verum etiam casu lapsum esse arbitrabuntur, vos
  • 17universos qui me antetuleritis nobilitati vituperaturi. Mihi
  • 18autem, Quirites, omnia potius perpetienda esse duco quam
  • 19non ita gerendum consulatum ut in omnibus meis factis
  • Critical Apparatus20atque consiliis vestrum de me factum consiliumque lau-
  • Critical Apparatus21detur. Accedit etiam ille mihi summus labor ac difficillima
  • 22ratio consulatus gerendi, quod non eadem mihi qua supe-
  • 23rioribus consulibus lege et condicione utendum esse decrevi,
  • 24qui aditum huius loci conspectumque vestrum partim
  • 25magno opere fugerunt, partim non vehementer secuti sunt.
  • Critical Apparatus26Ego autem non solum hoc in loco dicam ubi est id dictu
  • 27facillimum, sed in ipso senatu in quo esse locus huic voci
  • 28non videbatur popularem me futurum esse consulem prima
  • pg 1297Critical Apparatus1illa mea oratione Kalendis Ianuariis dixi. Neque enim
  • Critical Apparatus2ullo modo facere possum ut, cum me intellegam non homi-
  • 3num potentium studio, non excellentibus gratiis paucorum,
  • 4sed universi populi Romani iudicio consulem ita factum ut
  • 5nobilissimis hominibus longe praeponerer, non et in hoc
  • Critical Apparatus6magistratu et in omni vita videar esse popularis. Sed mihi
  • Critical Apparatus7ad huius verbi vim et interpretationem vehementer opus
  • Critical Apparatus8est vestra sapientia. Versatur enim magnus error propter
  • 9insidiosas non nullorum simulationes qui, cum populi
  • 10non solum commoda verum etiam salutem oppugnant et
  • 11impediunt, oratione adsequi volunt ut populares esse vide-
  • 812antur. Ego qualem Kalendis Ianuariis acceperim rem pu-
  • 13blicam, Quirites, intellego, plenam sollicitudinis, plenam
  • 14timoris; in qua nihil erat mali, nihil adversi quod non
  • 15boni metuerent, improbi exspectarent; omnia turbulenta
  • Critical Apparatus16consilia contra hunc rei publicae statum et contra vestrum
  • 17otium partim iniri, partim nobis consulibus designatis inita
  • 18esse dicebantur; sublata erat de foro fides non ictu aliquo
  • Critical Apparatus19novae calamitatis, sed suspicione ac perturbatione iudicio-
  • 20rum, infirmatione rerum iudicatarum; novae domina-
  • 21tiones, extraordinaria non imperia, sed regna quaeri puta-
  • Link 422bantur. Quae cum ego non solum suspicarer, sed plane
  • Critical Apparatus23cernerem—neque enim obscure gerebantur—dixi in senatu
  • Critical Apparatus24in hoc magistratu me popularem consulem futurum. Quid
  • Critical Apparatus25enim est tam populare quam pax? qua non modo ei quibus
  • 26natura sensum dedit sed etiam tecta atque agri mihi laetari
  • 27videntur. Quid tam populare quam libertas? quam non
  • 28solum ab hominibus verum etiam a bestiis expeti atque
  • 29omnibus rebus anteponi videtis. Quid tam populare quam
  • pg 130Critical Apparatus1otium? quod ita iucundum est ut et vos et maiores vestri
  • 2et fortissimus quisque vir maximos labores suscipiendos
  • Critical Apparatus3putet, ut aliquando in otio possit esse, praesertim in im-
  • Critical Apparatus4perio ac dignitate. Quin idcirco etiam maioribus nostris
  • 5praecipuam laudem gratiamque debemus, quod eorum
  • Critical Apparatus6labore est factum uti impune in otio esse possemus. Qua
  • 7re qui possum non esse popularis, cum videam haec omnia,
  • Critical Apparatus8Quirites, pacem externam, libertatem propriam generis ac
  • 9nominis vestri, otium domesticum, denique omnia quae
  • Critical Apparatus10vobis cara atque ampla sunt in fidem et quodam modo in
  • 1011patrocinium mei consulatus esse conlata? Neque enim,
  • 12Quirites, illud vobis iucundum aut populare debet videri,
  • 13largitio aliqua promulgata, quae verbis ostentari potest, re
  • 14vera fieri nisi exhausto aerario nullo pacto potest; neque vero
  • 15illa popularia sunt existimanda, iudiciorum perturbationes,
  • 16rerum iudicatarum infirmationes, restitutio damnatorum, qui
  • 17civitatum adflictarum perditis iam rebus extremi exitiorum
  • 18solent esse exitus; nec, si qui agros populo Romano polli-
  • Critical Apparatus19centur, si aliud quiddam obscure moliuntur, aliud spe ac
  • 20specie simulationis ostentant, populares existimandi sunt.
  • Link 521    Nam vere dicam, Quirites, genus ipsum legis agrariae
  • 22vituperare non possum. Venit enim mihi in mentem duos
  • Critical Apparatus23clarissimos, ingeniosissimos, amantissimos plebei Romanae
  • Critical Apparatus24viros, Ti. et C. Gracchos, plebem in agris publicis consti-
  • 25tuisse, qui agri a privatis antea possidebantur. Non sum
  • Critical Apparatus26autem ego is consul qui, ut plerique, nefas esse arbitrer
  • 27Gracchos laudare, quorum consiliis, sapientia, legibus mul-
  • pg 13111Critical Apparatus1tas esse video rei publicae partis constitutas. Itaque, ut
  • 2initio mihi designato consuli nuntiabatur legem agrariam
  • 3tribunos plebis designatos conscribere, cupiebam quid cogi-
  • 4tarent cognoscere; etenim arbitrabar, quoniam eodem anno
  • 5gerendi nobis essent magistratus, esse aliquam oportere
  • 6inter nos rei publicae bene administrandae societatem.
  • 127Cum familiariter me in eorum sermonem insinuarem ac
  • 8darem, celabar, excludebar, et, cum ostenderem, si lex utilis
  • 9plebi Romanae mihi videretur, auctorem me atque adiu-
  • 10torem futurum, tamen aspernabantur hanc liberalitatem
  • Critical Apparatus11meam; negabant me adduci posse ut ullam largitionem
  • 12probarem. Finem feci offerendi mei ne forte mea sedulitas
  • 13aut insidiosa aut impudens videretur. Interea non desiste-
  • 14bant clam inter se convenire, privatos quosdam adhibere,
  • 15ad suos coetus occultos noctem adiungere et solitudinem.
  • Critical Apparatus16Quibus rebus quanto in metu fuerimus, ex vestra sollici-
  • 17tudine in qua illis temporibus fuistis facile adsequi conie-
  • 1318ctura poteritis. Ineunt tandem magistratus tribuni plebis;
  • Critical Apparatus19contio exspectatur P. Rulli, quod et princeps erat agrariae
  • 20legis et truculentius se gerebat quam ceteri. Iam designatus
  • 21alio voltu, alio vocis sono, alio incessu esse meditabatur,
  • Critical Apparatus22vestitu obsoletiore, corpore inculto et horrido, capillatior
  • 23quam ante barbaque maiore, ut oculis et aspectu denun-
  • 24tiare omnibus vim tribuniciam et minitari rei publicae vide-
  • 25retur. Legem hominis contionemque exspectabam; lex
  • Critical Apparatus26initio nulla proponitur, contionem in pridie Idus advocari
  • 27iubet. Summa cum exspectatione concurritur. Explicat
  • 28orationem sane longam et verbis valde bonis. Vnum erat
  • 29quod mihi vitiosum videbatur, quod tanta ex frequentia
  • pg 1321inveniri nemo potuit qui intellegere posset quid diceret.
  • 2Hoc ille utrum insidiarum causa fecerit, an hoc genere elo-
  • Critical Apparatus3quentiae delectetur nescio. Tametsi, qui acutiores in
  • 4contione steterant, de lege agraria nescio quid voluisse eum
  • Critical Apparatus5dicere suspicabantur. Aliquando tandem me designato lex
  • 6in publicum proponitur. Concurrunt iussu meo plures uno
  • 6Critical Apparatus7tempore librarii, descriptam legem ad me adferunt. Omni
  • Critical Apparatus8hoc ratione vobis confirmare possum, Quirites, hoc animo
  • 9me ad legendam legem cognoscendamque venisse ut, si
  • 10eam vobis accommodatam atque utilem esse intellegerem,
  • 11auctor eius atque adiutor essem. Non enim natura neque
  • Critical Apparatus12discidio neque odio penitus insito bellum nescio quod
  • Critical Apparatus13habet susceptum consulatus cum tribunatu, quia persaepe
  • 14seditiosis atque improbis tribunis plebis boni et fortes con-
  • 15sules obstiterunt, et quia vis tribunicia non numquam libi-
  • 16dini restitit consulari. Non potestatum dissimilitudo, sed
  • 1517animorum disiunctio dissensionem facit. Itaque hoc animo
  • 18legem sumpsi in manus ut eam cuperem esse aptam vestris
  • Critical Apparatus19commodis et eius modi quam consul re, non oratione popu-
  • Critical Apparatus20laris et honeste et libenter posset defendere. Atque ego a
  • 21primo capite legis usque ad extremum reperio, Quirites,
  • 22nihil aliud cogitatum, nihil aliud susceptum, nihil aliud
  • 23actum nisi uti x reges aerari, vectigalium, provinciarum
  • 24omnium, totius rei publicae, regnorum, liberorum popu-
  • 25lorum, orbis denique terrarum domini constituerentur legis
  • 26agrariae simulatione atque nomine. Sic confirmo, Quirites,
  • 27hac lege agraria pulchra atque populari dari vobis nihil,
  • 28condonari certis hominibus omnia, ostentari populo Ro-
  • pg 1331mano agros, eripi etiam libertatem, privatorum pecunias
  • 2augeri, publicas exhauriri, denique, quod est indignissimum,
  • Critical Apparatus3per tribunum plebis, quem maiores praesidem libertatis
  • Critical Apparatus4custodemque esse voluerunt, reges in civitate constitui.
  • 16Critical Apparatus5Quae cum, Quirites, exposuero, si falsa vobis videbuntur
  • 6esse, sequar auctoritatem vestram, mutabo meam sen-
  • Critical Apparatus7tentiam; sin insidias fieri libertati vestrae simulatione
  • Critical Apparatus8largitionis intellegetis, nolitote dubitare plurimo sudore
  • Critical Apparatus9et sanguine maiorum vestrorum partam vobisque tradi-
  • Critical Apparatus10tam libertatem nullo vestro labore consule adiutore
  • 11defendere.
  • Link 712    Primum caput est legis agrariae quo, ut illi putant,
  • Critical Apparatus13temptamini leviter quo animo libertatis vestrae deminu-
  • 14tionem ferre possitis. Iubet enim tribunum plebis qui
  • 15eam legem tulerit creare xviros per tribus xvii, ut, quem
  • 1716viiii tribus fecerint, is xvir sit. Hic quaero quam ob
  • Critical Apparatus17causam initium rerum ac legum suarum hinc duxerit ut
  • Critical Apparatus18populus Romanus suffragio privaretur. Totiens legibus
  • 19agrariis curatores constituti sunt iiiviri, vviri, xviri;
  • Critical Apparatus20quaero a populari tribuno plebis ecquando nisi per
  • Critical Apparatus21xxxv tribus creati sint. Etenim cum omnis potestates,
  • 22imperia, curationes ab universo populo Romano proficisci
  • 23convenit, tum eas profecto maxime quae constituuntur ad
  • 24populi fructum aliquem et commodum, in quo et universi
  • 25deligant quem populo Romano maxime consulturum putent,
  • Critical Apparatus26et unus quisque studio et suffragio suo viam sibi ad bene-
  • 27ficium impetrandum munire possit. Hoc tribuno plebis
  • 28potissimum venit in mentem, populum Romanum uni-
  • pg 1341versum privare suffragiis, paucas tribus non certa con-
  • Critical Apparatus2dicione iuris, sed sortis beneficio fortuito ad usurpandam
  • 18Critical Apparatus3libertatem vocare. 'Item,' inquit, 'eodemqve modo,'
  • 4capite altero, 'vt comitiis pontificis maximi.' Ne hoc
  • 5quidem vidit, maiores nostros tam fuisse popularis ut,
  • Critical Apparatus6quem per populum creari fas non erat propter religionem
  • 7sacrorum, in eo tamen propter amplitudinem sacerdoti
  • 8voluerint populo supplicari. Atque hoc idem de ceteris
  • 9sacerdotiis Cn. Domitius, tribunus plebis, vir clarissimus,
  • 10tulit, quod populus per religionem sacerdotia mandare non
  • 11poterat, ut minor pars populi vocaretur; ab ea parte qui
  • 19Critical Apparatus12esset factus, is a conlegio cooptaretur. Videte quid intersit
  • Critical Apparatus13inter Cn. Domitium, tribunum plebis, hominem nobilissi-
  • 14mum, et P. Rullum qui temptavit, ut opinor, patientiam
  • Critical Apparatus15vestram, cum se nobilem esse diceret. Domitius, quod
  • 16per caerimonias populi fieri non poterat, ratione adsecutus
  • Critical Apparatus17est, ut id, quoad posset, quoad fas esset, quoad liceret,
  • Critical Apparatus18populi ad partis daret; hic, quod populi semper proprium
  • Critical Apparatus19fuit, quod nemo imminuit, nemo mutavit quin ei qui
  • 20populo agros essent adsignaturi ante acciperent a populo
  • 21beneficium quam darent, id totum eripere vobis atque
  • Critical Apparatus22e manibus extorquere conatus est. Ille, quod dari populo
  • Critical Apparatus23nullo modo poterat, tamen quodam modo dedit; hic, quod
  • Critical Apparatus24adimi nullo pacto potest, tamen quadam ratione eripere
  • 25conatur.
  • Link 826    Quaeret quispiam in tanta iniuria tantaque impudentia
  • Critical Apparatus27quid spectarit. Non defuit consilium; fides erga plebem
  • Critical Apparatus28Romanam, Quirites, aequitas in vos libertatemque vestram
  • pg 135Critical Apparatus1vehementer defuit. Iubet enim comitia xviris habere
  • 2creandis eum qui legem tulerit. Hoc dicam planius:
  • 3Iubet Rullus, homo non cupidus neque appetens, habere
  • 4comitia Rullum. Nondum reprehendo; video fecisse alios;
  • 5illud quod nemo fecit, de minore parte populi, quo pertineat
  • Critical Apparatus6videte. Habebit comitia, volet eos renuntiare quibus regia
  • 7potestas hac lege quaeritur; universo populo neque ipse
  • 8committit neque illi horum consiliorum auctores committi
  • 21Critical Apparatus9recte putant posse. Sortietur tribus idem Rullus. Homo
  • Critical Apparatus10felix educet quas volet tribus. Quos viiii tribus xviros
  • Critical Apparatus11fecerint ab eodem Rullo eductae, hos omnium rerum, ut
  • Critical Apparatus12iam ostendam, dominos habebimus. Atque hi, ut grati ac
  • 13memores benefici esse videantur, aliquid se viiii tribuum
  • Critical Apparatus14notis hominibus debere confitebuntur, reliquis vero vi et xx
  • Critical Apparatus15tribubus nihil erit quod non putent posse suo iure se
  • Critical Apparatus16denegare. Quos tandem igitur xviros fieri volt? Se
  • 17primum. Qui licet? leges enim sunt veteres neque eae
  • 18consulares, si quid interesse hoc arbitramini, sed tribuniciae
  • Critical Apparatus19vobis maioribusque vestris vehementer gratae atque iu-
  • Critical Apparatus20cundae; Licinia est lex et altera Aebutia, quae non modo
  • 21eum qui tulerit de aliqua curatione ac potestate sed etiam
  • Critical Apparatus22conlegas eius, cognatos, adfinis excipit, ne eis ea potestas
  • 2223curatiove mandetur. Etenim si populo consulis, remove
  • 24te a suspicione alicuius tui commodi, fac fidem te nihil
  • Critical Apparatus25nisi populi utilitatem et fructum quaerere, sine ad alios
  • Critical Apparatus26potestatem, ad te gratiam benefici tui pervenire. Nam hoc
  • 27quidem vix est liberi populi, vix vestrorum animorum ac
  • pg 136 Link 91magnificentiae. Quis legem tulit? Rullus. Quis maiorem
  • Critical Apparatus2partem populi suffragiis prohibuit? Rullus. Quis comitiis
  • Critical Apparatus3praefuit, quis tribus quas voluit vocavit nullo custode
  • Critical Apparatus4sortitus, quis xviros quos voluit creavit? Idem Rullus.
  • 5Quem principem renuntiavit? Rullum. Vix me hercule
  • Critical Apparatus6servis hoc eum suis, non modo vobis omnium gentium
  • Critical Apparatus7dominis probaturum arbitror. Optimae leges igitur hac
  • Critical Apparatus8lege sine ulla exceptione tollentur; idem lege sibi sua
  • 9curationem petet, idem maiore parte populi suffragiis
  • Critical Apparatus10spoliata comitia habebit, quos volet atque in eis se ipsum
  • 11renuntiabit, et videlicet conlegas suos ascriptores legis
  • Critical Apparatus12agrariae non repudiabit, a quibus ei locus primus in indice
  • 13et in praescriptione legis concessus est; ceteri fructus
  • 14omnium rerum qui in spe legis huius positi sunt communi
  • Critical Apparatus15cautione atque aequa ex parte retinentur.
  • 23Critical Apparatus16    At videte hominis diligentiam, si aut Rullum illud cogi-
  • 17tasse aut si Rullo potuisse in mentem venire arbitramini.
  • 18Viderunt ei qui haec machinabantur, si vobis ex omni
  • 19populo deligendi potestas esset data, quaecumque res esset
  • 20in qua fides, integritas, virtus, auctoritas quaereretur, vos
  • 21eam sine dubitatione ad Cn. Pompeium principem dela-
  • 22turos. Etenim quem unum ex cunctis delegissetis ut eum
  • Critical Apparatus23omnibus omnium gentium bellis terra et mari praeponeretis,
  • 24certe in xviris faciendis sive fides haberetur sive honos, et
  • 25committi huic optime et ornari hunc iustissime posse
  • 24Critical Apparatus26intellegebant. Itaque excipitur hac lege non adulescentia,
  • 27non legitimum aliquod impedimentum, non potestas, non
  • Critical Apparatus28magistratus ullus aliis negotiis ac legibus impeditus, reus
  • pg 137Critical Apparatus1denique quo minus xvir fieri possit, non excipitur; Cn.
  • 2Pompeius excipitur, ne cum P. Rullo—taceo de ceteris
  • 3—xvir fieri possit. Praesentem enim profiteri iubet, quod
  • Critical Apparatus4nulla alia in lege umquam fuit ne in eis quidem magistra-
  • Critical Apparatus5tibus quorum certus ordo est, ne, si accepta lex esset,
  • 6illum sibi conlegam ascriberetis custodem ac vindicem
  • Link 107cupiditatum. Hic, quoniam video vos hominis dignitate
  • 8et contumelia legis esse commotos, renovabo illud quod
  • 9initio dixi, regnum comparari, libertatem vestram hac lege
  • 25Critical Apparatus10funditus tolli. An vos aliter existimabatis? cum ad omnia
  • Critical Apparatus11vestra pauci homines cupiditatis oculos adiecissent, non
  • Critical Apparatus12eos in primis id acturos ut ex omni custodia vestrae
  • 13libertatis, ex omni potestate, curatione, patrocinio vestro-
  • 14rum commodorum Cn. Pompeius depelleretur? Viderunt
  • 15et vident, si per imprudentiam vestram, neglegentiam meam
  • Critical Apparatus16legem incognitam acceperitis, fore uti postea cognitis in-
  • Critical Apparatus17sidiis, cum xviros creetis, tum vitiis omnibus et sceleribus
  • 18legis Cn. Pompei praesidium opponendum putetis. Et hoc
  • Critical Apparatus19parvum argumentum vobis erit, a certis hominibus domina-
  • Critical Apparatus20tionem potestatemque omnium rerum quaeri, cum videatis
  • Critical Apparatus21eum quem custodem vestrae libertatis fore videant expertem
  • 22fieri dignitatis?
  • 2623    Cognoscite nunc quae potestas xviris et quanta detur.
  • 24Primum lege curiata xviros ornat. Iam hoc inauditum et
  • Critical Apparatus25plane novum, uti curiata lege magistratus detur qui nullis
  • Critical Apparatus26comitiis ante sit datus. Eam legem ab eo praetore populi
  • Critical Apparatus27Romani qui sit primus factus ferri iubet. At quo modo?
  • pg 1381Vt ei xviratum habeant quos plebs designaverit. Oblitus
  • Critical Apparatus2est nullos a plebe designari. Et is orbem terrarum con-
  • Critical Apparatus3stringit novis legibus qui, quod in secundo capite scriptum
  • 4est, non meminit in tertio? Atque hic perspicuum est quid
  • 5iuris a maioribus acceperitis, quid ab hoc tribuno plebis
  • 11Critical Apparatus6vobis relinquatur. Maiores de singulis magistratibus bis
  • Critical Apparatus7vos sententiam ferre voluerunt. Nam cum centuriata lex
  • 8censoribus ferebatur, cum curiata ceteris patriciis magi-
  • 9stratibus, tum iterum de eisdem iudicabatur, ut esset repre-
  • 10hendendi potestas, si populum benefici sui paeniteret.
  • 27Critical Apparatus11Nunc, Quirites, prima illa comitia tenetis, centuriata et
  • 12tributa, curiata tantum auspiciorum causa remanserunt.
  • 13Hic autem tribunus plebis quia videbat potestatem neminem
  • Critical Apparatus14iniussu populi aut plebis posse habere, curiatis eam comitiis
  • Critical Apparatus15quae vos non initis confirmavit, tributa quae vestra erant
  • Critical Apparatus16sustulit. Ita cum maiores binis comitiis voluerint vos de
  • 17singulis magistratibus iudicare, hic homo popularis ne unam
  • 2818quidem populo comitiorum potestatem reliquit. Sed videte
  • 19hominis religionem et diligentiam. Vidit et perspexit sine
  • Critical Apparatus20curiata lege xviros potestatem habere non posse, quoniam
  • Critical Apparatus21per viiii tribus essent constituti; iubet ferre de his legem
  • Critical Apparatus22curiatam; praetori imperat. Quam id ipsum absurde, nihil
  • Critical Apparatus23ad me attinet. Iubet enim, qui primus sit praetor factus,
  • Critical Apparatus24eum legem curiatam ferre; sin is ferre non possit, qui
  • Critical Apparatus25postremus sit, ut aut lusisse in tantis rebus aut profecto
  • 26nescio quid spectasse videatur. Verum hoc quod est aut
  • pg 139Critical Apparatus1ita perversum ut ridiculum, aut ita malitiosum ut obscurum
  • 2sit, relinquamus; ad religionem hominis revertamur. Videt
  • 293sine lege curiata nihil agi per xviros posse. Quid postea, si
  • 4ea lata non erit? Attendite ingenium. 'Tvm ei xviri,'
  • Critical Apparatus5inquit, 'eodem ivre sint qvo qvi optima lege.' Si hoc
  • 6fieri potest ut in hac civitate quae longe iure libertatis
  • 7ceteris civitatibus antecellit quisquam nullis comitiis im-
  • Critical Apparatus8perium aut potestatem adsequi possit, quid attinet tertio
  • Critical Apparatus9capite legem curiatam ferre iubere, cum quarto permittas ut
  • 10sine lege curiata idem iuris habeant quod haberent, si
  • 11optima lege a populo essent creati? Reges constituuntur,
  • Critical Apparatus12non xviri, Quirites, itaque ab his initiis fundamentisque
  • Critical Apparatus13nascuntur, ut non modo cum magistratum gerere coeperint,
  • Critical Apparatus14sed etiam cum constituentur, omne vestrum ius, potestas
  • Link 1215libertasque tollatur. At videte quam diligenter retineat
  • 16ius tribuniciae potestatis. Consulibus legem curiatam
  • 17ferentibus a tribunis plebis saepe est intercessum—neque
  • 18tamen nos id querimur, esse hanc tribunorum plebis pote-
  • 19statem; tantum modo, si quis ea potestate temere est usus,
  • Critical Apparatus20furiosum existimamus—; hic tribunus plebis legi curiatae
  • Critical Apparatus21quam praetor ferat adimit intercedendi potestatem. Atque
  • 22hoc cum in eo reprehendendum est quod per tribunum
  • 23plebis tribunicia potestas minuitur, tum in eo deridendum
  • Critical Apparatus24quod consuli, si legem curiatam non habet, attingere rem
  • Critical Apparatus25militarem non licet, hic, cui vetat intercedi, ei potestatem,
  • 26etiam si intercessum sit, tamen eandem constituit quam si
  • 27lata esset lex, ut non intellegam qua re aut hic vetet inter-
  • pg 1401cedere aut quemquam intercessurum putet, cum intercessio
  • 2stultitiam intercessoris significatura sit, non rem impeditura.
  • 31Critical Apparatus3    Sint igitur xviri neque veris comitiis, hoc est, populi
  • Critical Apparatus4suffragiis, neque illis ad speciem atque ad usurpationem
  • 5vetustatis per xxx lictores auspiciorum causa adumbratis
  • 6constituti. Videte nunc eos qui a vobis nihil potestatis
  • 7acceperint quanto maioribus ornamentis adficiat quam
  • 8omnes nos adfecti sumus quibus vos amplissimas potestates
  • Critical Apparatus9dedistis. Iubet auspicia coloniarum deducendarum causa
  • Critical Apparatus10xviros habere pullariosque, 'eodem ivre,' inquit, 'qvo
  • 11habvervnt iiiviri lege Sempronia.' Audes etiam, Rulle,
  • Critical Apparatus12mentionem facere legis Semproniae, nec te ea lex ipsa com-
  • Critical Apparatus13monet iii viros illos xxxv tribuum suffragio creatos esse?
  • 14Et cum tu a Ti. Gracchi aequitate ac pudore longissime
  • Critical Apparatus15remotus sis, id quod dissimillima ratione factum sit eodem
  • Link 1316iure putas esse oportere? Dat praeterea potestatem verbo
  • 17praetoriam, re vera regiam; definit in quinquennium, facit
  • 18sempiternam; tantis enim confirmat opibus et copiis ut
  • 19invitis eripi nullo modo possit. Deinde ornat apparitoribus,
  • 20scribis, librariis, praeconibus, architectis, praeterea mulis,
  • Critical Apparatus21tabernaculis, centunculis, supellectili; sumptum haurit ex
  • Critical Apparatus22aerario, suppeditat a sociis; finitores ex equestri loco
  • Critical Apparatus23ducentos, vicenos singulorum stipatores corporis constituit,
  • 24eosdem ministros et satellites potestatis.
  • 25    Formam adhuc habetis, Quirites, et speciem ipsam tyran-
  • Critical Apparatus26norum; insignia videtis potestatis, nondum ipsam potesta-
  • 27tem. Dixerit enim fortasse quispiam: 'quid me ista laedunt,
  • pg 141Critical Apparatus1scriba, lictor, praeco, pullarius?' Omnia sunt haec huius
  • 2modi, Quirites, ut, ea qui habeat sine vestris suffragiis, aut
  • 33Critical Apparatus3rex non ferendus aut privatus furiosus esse videatur. Per-
  • 4spicite quanta potestas permittatur; non privatorum in-
  • Critical Apparatus5saniam, sed intolerantiam regum esse dicetis. Primum
  • 6permittitur infinita potestas innumerabilis pecuniae con-
  • Critical Apparatus7ficiendae vestris vectigalibus non fruendis, sed alienandis;
  • Critical Apparatus8deinde orbis terrarum gentiumque omnium datur cognitio
  • 9sine consilio, poena sine provocatione, animadversio sine
  • 3410auxilio. Iudicare per quinquennium vel de consulibus vel
  • 11de ipsis tribunis plebis poterunt; de illis interea nemo
  • Critical Apparatus12iudicabit; magistratus eis petere licebit, causam dicere non
  • Critical Apparatus13licebit; emere agros a quibus volent et quos volent quam
  • 14volent magno poterunt; colonias deducere novas, renovare
  • Critical Apparatus15veteres, totam Italiam suis coloniis ut complere liceat per-
  • 16mittitur; omnis provincias obeundi, liberos populos agris
  • Critical Apparatus17multandi, regnorum vendendorum summa potestas datur;
  • Critical Apparatus18cum velint, Romae esse, cum commodum sit, quacumque
  • 19velint summo cum imperio iudicioque rerum omnium
  • 20vagari ut liceat conceditur; interea dissolvant iudicia pu-
  • Critical Apparatus21blica, e consiliis abducant quos velint, singuli de maximis
  • 22rebus iudicent, quaestori permittant, finitorem mittant,
  • Critical Apparatus23ratum sit quod finitor uni illi a quo missus erit renuntiaverit.
  • Link 1424Verbum mihi deest, Quirites, cum ego hanc potestatem
  • 25regiam appello, sed profecto maior est quaedam. Nullum
  • Critical Apparatus26enim regnum fuit umquam quod non se, si minus iure
  • Critical Apparatus27aliquo, at regionibus tamen certis contineret. Hoc vero
  • pg 142Critical Apparatus1infinitum est, quo et regna omnia et vestrum imperium,
  • Critical Apparatus2quod latissime patet, et ea quae partim libera a vobis, partim
  • Critical Apparatus3etiam ignorata vobis sunt, permissu legis continentur.
  • Critical Apparatus4    Datur igitur eis primum ut liceat ea vendere omnia de
  • Critical Apparatus5quibus vendendis senatus consulta facta sunt M. Tullio Cn.
  • 36Critical Apparatus6Cornelio consulibus postve ea. Cur hoc tam est obscurum
  • 7atque caecum? Quid? ista omnia de quibus senatus
  • 8censuit nominatim in lege perscribi nonne potuerunt? Duae
  • 9sunt huius obscuritatis causae, Quirites, una pudoris, si quis
  • Critical Apparatus10pudor esse potest in tam insigni impudentia, altera sceleris.
  • Critical Apparatus11Nam neque ea quae senatus vendenda censuit nominatim
  • 12audet appellare; sunt enim loca publica urbis, sunt sacella
  • Critical Apparatus13quae post restitutam tribuniciam potestatem nemo attigit,
  • Critical Apparatus14quae maiores in urbe partim ornamenta urbis, partim peri-
  • 15culi perfugia esse voluerunt. Haec lege tribunicia xviri
  • Critical Apparatus16vendent. Accedet eo mons Gaurus, accedent salicta ad
  • Critical Apparatus17Minturnas, adiungetur etiam ilia via vendibilis Herculanea
  • 18multarum deliciarum et magnae pecuniae, permulta alia
  • 19quae senatus propter angustias aerari vendenda censuit,
  • 3720consules propter invidiam non vendiderunt. Verum haec
  • 21fortasse propter pudorem in lege reticentur. Sed illud
  • Critical Apparatus22magis est credendum et pertimescendum quod audaciae
  • 23xvirali corrumpendarum tabularum publicarum fingendo-
  • Critical Apparatus24rumque senatus consultorum, quae facta numquam sint,
  • 25cum ex eo numero qui per eos annos consules fuerunt multi
  • Critical Apparatus26mortui sint, magna potestas permittitur. Nisi forte nihil
  • pg 143Critical Apparatus1est aequum nos de eorum audacia suspicari quorum cupidi-
  • 2tati nimium angustus orbis terrarum esse videatur.
  • Link 153    Habetis unum venditionis genus quod magnum videri
  • Critical Apparatus4vobis intellego; sed attendite animos ad ea quae con-
  • 5sequuntur; hunc quasi gradum quendam atque aditum ad
  • Critical Apparatus6cetera factum intellegetis. ' Qvi agri, qvae loca, aedi-
  • 7ficia.' Quid est praeterea? Multa in mancipiis, in pecore,
  • 8auro, argento, ebore, veste, supellectili, ceteris rebus. Quid
  • Critical Apparatus9dicam? invidiosum putasse hoc fore, si omnia nominasset?
  • 10Non metuit invidiam. Quid ergo? Longum putavit et
  • Critical Apparatus11timuit ne quid praeteriret; ascripsit 'alivdve qvid,' qua
  • 12brevitate rem nullam esse exceptam videtis. Quicquid
  • Critical Apparatus13igitur sit extra Italiam quod publicum populi Romani
  • 14factum sit L. Sulla Q. Pompeio consulibus aut postea, id
  • 39Critical Apparatus15xviros iubet vendere. Hoc capite, Quirites, omnis gentis,
  • 16nationes, provincias, regna xvirum dicioni, iudicio potesta-
  • 17tique permissa et condonata esse dico. Primum hoc
  • Critical Apparatus18quaero, ecqui tandem locus usquam sit quem non possint
  • 19xviri dicere publicum populi Romani esse factum. Nam
  • 20cum idem possit iudicare qui dixerit, quid est quod non
  • Critical Apparatus21liceat ei dicere cui liceat eidem iudicare? Commodum erit
  • 22Pergamum, Smyrnam, Trallis, Ephesum, Miletum, Cyzicum,
  • 23totam denique Asiam quae post L. Sullam Q. Pompeium
  • 24consules recuperata sit populi Romani factam esse dicere;
  • 40Critical Apparatus25utrum oratio ad eius rei disputationem deerit, an, cum idem
  • 26et disseret et iudicabit, impelli non poterit ut falsum iudicet?
  • 27an, si condemnare Asiam nolet, terrorem damnationis et
  • Critical Apparatus28minas non quanti volet aestimabit? Quid? quod dispu-
  • pg 144Critical Apparatus1tari contra nullo pacto potest, quod iam statutum a nobis
  • Critical Apparatus2est et iudicatum, quoniam hereditatem iam crevimus, re-
  • 3gnum Bithyniae, quod certe publicum est populi Romani
  • 4factum, num quid causae est quin omnis agros, urbis,
  • Critical Apparatus5stagna, portus, totam denique Bithyniam xviri vendituri
  • Link 16Critical Apparatus6sint? Quid? Mytilenae, quae certe vestrae, Quirites, belli
  • 7lege ac victoriae iure factae sunt, urbs et natura ac situ et
  • Critical Apparatus8descriptione aedificiorum et pulchritudine in primis nobilis,
  • 9agri iucundi et fertiles, nempe eodem capite inclusi conti-
  • 4110nentur. Quid? Alexandrea cunctaque Aegyptus ut oc-
  • Critical Apparatus11culte latet, ut recondita est, ut furtim tota xviris traditur!
  • 12Quis enim vestrum hoc ignorat, dici illud regnum testa-
  • Critical Apparatus13mento regis Alexae populi Romani esse factum? Hic ego
  • 14consul populi Romani non modo nihil iudico sed ne quid
  • 15sentiam quidem profero. Magna enim mihi res non modo
  • 16ad statuendum sed etiam ad dicendum videtur esse. Video
  • 17qui testamentum factum esse confirmet; auctoritatem sena-
  • Critical Apparatus18tus exstare hereditatis aditae sentio tum cum Alexa
  • Critical Apparatus19mortuo nos tris legatos Tyrum misimus, qui ab illo pecu-
  • 4220niam depositam recuperarent. Haec L. Philippum saepe in
  • 21senatu confirmasse memoria teneo; eum qui regnum illud
  • 22teneat hoc tempore neque genere neque animo regio esse
  • 23inter omnis fere video convenire. Dicitur contra nullum
  • 24esse testamentum, non oportere populum Romanum om-
  • Critical Apparatus25nium regnorum appententem videri, demigraturos in illa
  • 26loca nostros homines propter agrorum bonitatem et omnium
  • 43Critical Apparatus27rerum copiam. Hac tanta de re P. Rullus cum ceteris
  • pg 145Critical Apparatus1xviris conlegis suis iudicabit, et utrum iudicabit? Nam
  • 2utrumque ita magnum est ut nullo modo neque conceden-
  • 3dum neque ferendum sit. Volet esse popularis; populo
  • Critical Apparatus4Romano adiudicabit. Ergo idem ex sua lege vendet Ale-
  • 5xandream, vendet Aegyptum, urbis copiosissimae pulcherri-
  • 6morumque agrorum iudex, arbiter, dominus, rex denique
  • Critical Apparatus7opulentissimi regni reperietur. Non sumet sibi tantum,
  • 8non appetet; iudicabit Alexandream regis esse, a populo
  • Link 17Critical Apparatus9Romano abiudicabit. Primum cur de populi Romani
  • 10hereditate xviri iudicent, cum vos volueritis de privatis
  • 11hereditatibus cviros iudicare? Deinde quis aget causam
  • 12populi Romani? ubi res ista agetur? qui sunt isti xviri,
  • Critical Apparatus13quos prospiciamus regnum Alexandreae Ptolomaeo gratis
  • 14adiudicaturos? Quod si Alexandrea petebatur, cur non
  • 15eosdem cursus hoc tempore quos L. Cotta L. Torquato
  • Critical Apparatus16consulibus cucurrerunt? cur non aperte ut antea, cur non
  • Critical Apparatus17item ut tum, derecto et palam regionem illam petiverunt?
  • Critical Apparatus18an qui etesiis, qui per cursum rectum regnum tenere non
  • Critical Apparatus19potuerunt, nunc caecis tenebris et caligine se Alexandream
  • 4520perventuros arbitrati sunt? Atque illud circumspicite
  • Critical Apparatus21vestris mentibus una, Quirites. Legatos nostros, homines
  • 22auctoritate tenui, qui rerum privatarum causa legationes
  • 23liberas obeunt, tamen exterae nationes ferre vix possunt.
  • 24Grave est enim nomen imperi atque id etiam in levi per-
  • 25sona pertimescitur, propterea quod vestro, non suo nomine,
  • 26cum hinc egressi sunt, abutuntur. Quid censetis, cum isti
  • 27xviri cum imperio, cum fascibus, cum illa delecta fini-
  • pg 146Critical Apparatus1torum iuventute per totum orbem terrarum vagabuntur, quo
  • 2tandem animo, quo metu, quo periculo miseras nationes
  • 463futuras? Est in imperio terror; patientur. Est in adventu
  • 4sumptus; ferent. Imperabitur aliquid muneris; non recu-
  • 5sabunt. Illud vero quantum est, Quirites, cum is xvir qui
  • 6aliquam in urbem aut exspectatus ut hospes aut repente
  • 7ut dominus venerit illum ipsum locum quo venerit, illam
  • Critical Apparatus8ipsam sedem hospitalem in quam erit deductus publicam
  • Critical Apparatus9populi Romani esse dicet! At quanta calamitas populi,
  • 10si dixerit, quantus ipsi quaestus, si negarit! Atque idem
  • 11qui haec appetunt queri non numquam solent omnis terras
  • 12Cn. Pompeio atque omnia maria esse permissa. Simile
  • Critical Apparatus13vero est multa committi et condonari omnia, labori et nego-
  • 14tio praeponi an praedae et quaestui, mitti ad socios libe-
  • Critical Apparatus15randos an ad opprimendos! Denique, si qui est honos
  • Critical Apparatus16singularis, nihilne interest, utrum populus Romanus eum
  • Critical Apparatus17cui velit deferat, an is impudenter populo Romano per
  • 18legis fraudem surripiatur?
  • Link 1819    Intellexistis quot res et quantas xviri legis permissu ven-
  • Critical Apparatus20dituri sint. Non est satis. Cum se sociorum, cum exte-
  • 21rarum nationum, cum regum sanguine implerint, incidant
  • 22nervos populi Romani, adhibeant manus vectigalibus vestris,
  • Critical Apparatus23inrumpant in aerarium. Sequitur enim caput, quo capite
  • 24ne permittit quidem, si forte desit pecunia, quae tanta ex
  • 25superioribus recipi potest ut deesse non debeat, sed plane,
  • Critical Apparatus26quasi ea res vobis saluti futura sit, ita cogit atque imperat ut
  • 48Critical Apparatus27xviri vestra vectigalia vendant nominatim, Quirites. Eam tu
  • 28mihi ex ordine recita de legis scripto populi Romani auctio-
  • Critical Apparatus29nem; quam me hercule ego praeconi huic ipsi luctuosam et
  • pg 147Critical Apparatus1acerbam praedicationem futuram puto.—Avctio—Vt in suis
  • Critical Apparatus2rebus, ita in re publica luxuriosus est nepos, qui prius silvas
  • 3vendat quam vineas! Italiam percensuisti; perge in Sici-
  • 4liam.—Nihil est in hac provincia quod aut in oppidis aut
  • Critical Apparatus5in agris maiores nostri proprium nobis reliquerint quin id
  • 49Critical Apparatus6venire iubeat. Quod partum recenti victoria maiores vobis
  • Critical Apparatus7in sociorum urbibus ac finibus et vinculum pacis et monu-
  • 8mentum belli reliquerunt, id vos ab illis acceptum hoc au-
  • 9ctore vendetis? Hic mihi parumper mentis vestras, Quirites,
  • 10commovere videor, dum patefacio vobis quas isti penitus
  • Critical Apparatus11abstrusas insidias se posuisse arbitrantur contra Cn. Pom-
  • 12pei dignitatem. Et mihi, quaeso, ignoscite, si appello talem
  • 13virum saepius. Vos mihi praetori biennio ante, Quirites,
  • 14hoc eodem in loco personam hanc imposuistis ut, quibus-
  • 15cumque rebus possem, illius absentis dignitatem vobiscum
  • 16una tuerer. Feci adhuc quae potui, neque familiaritate
  • Critical Apparatus17illius adductus nec spe honoris atque amplissimae dignitatis,
  • Critical Apparatus18quam ego, etsi libente illo, tamen absente illo per vos con-
  • 50Critical Apparatus19secutus sum. Quam ob rem, cum intellegam totam hanc
  • 20fere legem ad illius opes evertendas tamquam machinam
  • 21comparari, et resistam consiliis hominum et perficiam pro-
  • Critical Apparatus22fecto, quod ego video, ut id vos universi non solum videre
  • Link 19Critical Apparatus23verum etiam tenere possitis. Iubet venire quae Attalen-
  • Critical Apparatus24sium, quae Phaselitum, quae Olympenorum fuerint, agrum-
  • Critical Apparatus25que Aperensem et Oroandicum et Gedusanum. Haec
  • Critical Apparatus26P. Servili imperio et victoria, clarissimi viri, vestra facta
  • pg 1481sunt. Adiungit agros Bithyniae regios quibus nunc publi-
  • 2cani fruuntur; deinde Attalicos agros in Cherroneso, in
  • 3Macedonia qui regis Philippi sive Persae fuerunt, qui item
  • Critical Apparatus4a censoribus locati sunt et certissimum vectigal adferunt.
  • 51Critical Apparatus5Ascribit eidem auctioni Corinthios agros opimos et fertilis,
  • 6et Cyrenensis qui Apionis fuerunt, et agros in Hispania
  • 7propter Carthaginem novam et in Africa ipsam veterem
  • 8Carthaginem vendit, quam videlicet P. Africanus non
  • Critical Apparatus9propter religionem sedum illarum ac vetustatis de consili
  • Critical Apparatus10sententia consecravit, nec ut ipse locus eorum qui cum hac
  • Critical Apparatus11urbe de imperio decertarunt vestigia calamitatis ostenderet,
  • 12sed non fuit tam diligens quam est Rullus, aut fortasse
  • 13emptorem ei loco reperire non potuit. Verum inter hos
  • Critical Apparatus14agros captos veteribus bellis virtute summorum imperatorum
  • 15adiungit regios agros Mithridatis, qui in Paphlagonia, qui
  • 16in Ponto, qui in Cappadocia fuerunt, ut eos xviri vendant.
  • 5217Itane vero? non legibus datis, non auditis verbis impera-
  • 18toris, nondum denique bello confecto, cum rex Mithridates
  • 19amisso exercitu regno expulsus tamen in ultimis terris
  • Critical Apparatus20aliquid etiam nunc moliatur atque ab invicta Cn. Pompei
  • 21manu Maeote et illis paludibus et itinerum angustiis atque
  • 22altitudine montium defendatur, cum imperator in bello
  • 23versetur, in locis autem illis etiam nunc belli nomen reli-
  • 24quum sit, eos agros quorum adhuc penes Cn. Pompeium
  • Critical Apparatus25omne iudicium et potestas more maiorum debet esse xviri
  • 5326vendent? Et, credo, P. Rullus—is enim sic se gerit ut sibi
  • 27iam xvir designatus esse videatur—ad eam auctionem potis-
  • Link 2028simum proficiscetur! Is videlicet, ante quam veniat in
  • 29Pontum, litteras ad Cn. Pompeium mittet, quarum ego iam
  • 30exemplum ab istis compositum esse arbitror: 'P. Servilivs
  • pg 149Critical Apparatus1Rvllvs tribvnvs plebis xvir s. d. Cn. Pompeio Cn. f.'
  • Critical Apparatus2Non credo ascripturum esse 'Magno,' non enim videtur id
  • 3quod imminuere lege conatur concessurus verbo. 'Te volo
  • 4cvrare vt mihi Sinopae praesto sis avxilivmqve
  • Critical Apparatus5addvcas, dvm eos agros qvos tv tvo labore cepisti
  • Critical Apparatus6ego mea lege vendam.' An Pompeium non adhibebit?
  • 7in eius provincia vendet manubias imperatoris? Ponite
  • Critical Apparatus8ante oculos vobis Rullum in Ponto inter nostra atque
  • 9hostium castra hasta posita cum suis formosis finitoribus
  • 5410auctionantem. Neque in hoc solum inest contumelia, quae
  • 11vehementer et insignis est et nova, ut ulla res parta bello
  • 12nondum legibus datis etiam tum imperatore bellum admini-
  • Critical Apparatus13strante non modo venierit verum locata sit. Plus spectant
  • 14homines certe quam contumeliam; sperant, si concessum
  • Critical Apparatus15sit inimicis Cn. Pompei cum imperio, cum iudicio omnium
  • 16rerum, cum infinita potestate, cum innumerabili pecunia
  • Critical Apparatus17non solum illis in locis vagari verum etiam ad ipsius exer-
  • 18citum pervenire, aliquid illi insidiarum fieri, aliquid de eius
  • 19exercitu, copiis, gloria detrahi posse. Putant, si quam spem
  • Critical Apparatus20in Cn. Pompeio exercitus habeat aut agrorum aut aliorum
  • Critical Apparatus21commodorum, hanc non habiturum, cum viderit earum
  • 5522rerum omnium potestatem ad xviros esse translatam. Pa-
  • Critical Apparatus23tior non moleste tam stultos esse qui haec sperent, tam im-
  • Critical Apparatus24pudentis qui conentur; illud queror, tam me ab eis esse
  • 25contemptum ut haec portenta me consule potissimum
  • 26cogitarent.
  • 27    Atque in omnibus his agris aedificiisque vendendis per-
  • Critical Apparatus28mittitur xviris ut vendant 'qvibvscvmqve in locis.' O per-
  • pg 150Critical Apparatus1turbatam rationem, o libidinem effrenatam, o consilia
  • Link 212dissoluta atque perdita! Vectigalia locare nusquam licet
  • Critical Apparatus3nisi in hac urbe, hoc ex loco, hac vestrum frequentia.
  • Critical Apparatus4Venire nostras res proprias et in perpetuum a nobis aba-
  • 5lienari in Paphlagoniae tenebris atque in Cappadociae
  • 566solitudine licebit? L. Sulla cum bona indemnatorum
  • Critical Apparatus7civium funesta illa auctione sua venderet et se praedam
  • 8suam diceret vendere, tamen ex hoc loco vendidit nec,
  • 9quorum oculos offendebat, eorum ipsorum conspectum
  • Critical Apparatus10fugere ausus est; xviri vestra vectigalia non modo non
  • 11vobis, Quirites, arbitris sed ne praecone quidem publico
  • 12teste vendent?
  • 13    Sequitur 'omnis agros extra Italiam' infinito ex tem-
  • 14pore, non, ut antea, ab Sulla et Pompeio consulibus. Co-
  • Critical Apparatus15gnitio xvirum, privatus sit an publicus; eique agro pergrande
  • 57Critical Apparatus16vectigal imponitur. Hoc quantum iudicium, quam intole-
  • 17randum, quam regium sit, quem praeterit, posse quibus-
  • 18cumque locis velint nulla disceptatione, nullo consilio
  • Critical Apparatus19privata publicare, publica liberare? Excipitur hoc capite
  • Critical Apparatus20ager in Sicilia Recentoricus; quem ego excipi et propter
  • Critical Apparatus21hominum necessitudinem et propter rei aequitatem, Qui-
  • Critical Apparatus22rites, ipse vehementer gaudeo. Sed quae est haec impu-
  • 23dentia! Qui agrum Recentoricum possident, vetustate
  • 24possessionis se, non iure, misericordia senatus, non agri
  • 25condicione defendunt. Nam illum agrum publicum esse
  • Critical Apparatus26fatentur; se moveri possessionibus, antiquissimis sedibus,
  • pg 1511ac dis penatibus negant oportere. Ac, si est privatus ager
  • 2Recentoricus, quid eum excipis? sin autem publicus, quae
  • 3est ista aequitas ceteros, etiam si privati sint, permittere ut
  • Critical Apparatus4publici iudicentur, hunc excipere nominatim qui publicum
  • 5se esse fateatur? Ergo eorum ager excipitur qui apud
  • Critical Apparatus6Rullum aliqua ratione valuerunt, ceteri agri omnes qui
  • 7ubique sunt sine ullo dilectu, sine populi Romani notione,
  • Link 228sine iudicio senatus xviris addicentur? Atque etiam est
  • Critical Apparatus9alia superiore capite quo omnia veneunt quaestuosa exceptio,
  • Critical Apparatus10quae teget eos agros de quibus foedere cautum est. Audivit
  • 11hanc rem non a me, sed ab aliis agitari saepe in senatu, non
  • Critical Apparatus12numquam ex hoc loco, possidere agros in ora maritima
  • 13regem Hiempsalem quos P. Africanus populo Romano
  • Critical Apparatus14adiudicarit; ei tamen postea per C. Cottam consulem
  • 15cautum esse foedere. Hoc quia vos foedus non iusseritis,
  • Critical Apparatus16veretur Hiempsal ut satis firmum sit et ratum. Cuicuimodi
  • Critical Apparatus17est illud, tollitur vestrum iudicium, foedus totum accipitur,
  • 18comprobatur. Quod minuit auctionem xviralem laudo,
  • 19quod regi amico cavet non reprehendo, quod non gratis
  • 59Critical Apparatus20fit indico. Volitat enim ante oculos istorum Iuba, regis
  • 21filius, adulescens non minus bene nummatus quam bene
  • 22capillatus.
  • Critical Apparatus23    Vix iam videtur locus esse qui tantos acervos pecuniae
  • 24capiat; auget, addit, accumulat. 'Avrvm, argentvm ex
  • Critical Apparatus25praeda, ex manvbiis, ex coronario ad qvoscvmqve
  • 26pervenit neqve relatvm est in pvblicvm neqve in
  • Critical Apparatus27monvmento consvmptvm,' id profiteri apud xviros et ad
  • pg 152Critical Apparatus1eos referri iubet. Hoc capite etiam quaestionem de cla-
  • 2rissimis viris qui populi Romani bella gesserunt, iudiciumque
  • Critical Apparatus3de pecuniis residuis ad xviros translatum videtis. Horum
  • Critical Apparatus4erit nullum iudicium quantae cuiusque manubiae fuerint,
  • 5quid relatum, quid residuum sit; in posterum vero lex haec
  • Critical Apparatus6imperatoribus vestris constituitur; ut, quicumque de pro-
  • Critical Apparatus7vincia decesserit, apud eosdem xviros quantum habeat
  • 60Critical Apparatus8praedae, manubiarum, auri coronarii, profiteatur. Hic
  • Critical Apparatus9tamen vir optimus eum quem amat excipit, Cn. Pompeium.
  • 10Vnde iste amor tam improvisus ac tam repentinus? Qui
  • 11honore xviratus excluditur prope nominatim, cuius iudicium
  • Critical Apparatus12legumque datio, captorum agrorum ipsius virtute cognitio
  • 13tollitur, cuius non in provinciam, sed in ipsa castra xviri
  • 14cum imperio, infinita pecunia, maxima potestate et iudicio
  • Critical Apparatus15rerum omnium mittuntur, cui ius imperatorium, quod
  • 16semper omnibus imperatoribus est conservatum, soli eri-
  • Critical Apparatus17pitur, is excipitur unus ne manubias referre iubeatur?
  • 18Vtrum tandem hoc capite honos haberi homini, an invidia
  • 19quaeri videtur?
  • Link 2320    Remittit hoc Rullo Cn. Pompeius; beneficio isto legis,
  • 21benignitate xvirali nihil utitur. Nam si est aequum praedam
  • 22ac manubias suas imperatores non in monumenta deorum
  • 23immortalium neque in urbis ornamenta conferre, sed ad
  • 24xviros tamquam ad dominos reportare, nihil sibi appetit
  • Critical Apparatus25praecipui Pompeius, nihil; volt se in communi atque in
  • 26eodem quo ceteri iure versari. Sin est iniquum, Quirites,
  • Critical Apparatus27si turpe, si intolerandum hos xviros portitores omnibus
  • 28omnium pecuniis constitui, qui non modo reges atque
  • pg 153Critical Apparatus1exterarum nationum homines sed etiam imperatores vestros
  • 2excutiant, non mihi videntur honoris causa excipere Pom-
  • Critical Apparatus3peium, sed metuere ne ille eandem contumeliam quam
  • 62Critical Apparatus4ceteri ferre non possit. Pompeius autem cum hoc animo
  • Critical Apparatus5sit ut, quicquid vobis placeat, sibi ferendum putet, quod vos
  • Critical Apparatus6ferre non poteritis, id profecto perficiet ne diutius inviti
  • 7ferre cogamini. Verum tamen cavet ut, si qua pecunia
  • 8post nos consules ex novis vectigalibus recipiatur, ea xviri
  • 9utantur. Nova porro vectigalia videt ea fore quae Pom-
  • 10peius adiunxerit. Ita remissis manubiis vectigalibus eius
  • 11virtute partis se frui putat oportere.
  • Critical Apparatus12    Parta sit pecunia, Quirites, xviris tanta quanta sit in
  • Critical Apparatus13terris, nihil praetermissum sit, omnes urbes, agri, regna
  • 14denique, postremo etiam vectigalia vestra venierint, acces-
  • 15serint in cumulum manubiae vestrorum imperatorum;
  • 16quantae et quam immanes divitiae xviris in tantis auctioni-
  • 17bus, tot iudiciis, tam infinita potestate rerum omnium
  • Link 2418quaerantur videtis. Cognoscite nunc alios immensos atque
  • Critical Apparatus19intolerabilis quaestus, ut intellegatis ad certorum hominum
  • 20importunam avaritiam hoc populare legis agrariae nomen
  • Critical Apparatus21esse quaesitum. Hac pecunia iubet agros emi quo dedu-
  • 22camini. Non consuevi homines appellare asperius, Quirites,
  • Critical Apparatus23nisi lacessitus. Vellem fieri posset ut a me sine contumelia
  • Critical Apparatus24nominarentur ei qui se xviros sperant futuros; iam videretis
  • 25quibus hominibus omnium rerum et vendendarum et emen-
  • 64Critical Apparatus26darum potestatem permitteretis. Sed quod ego nondum
  • 27statuo mihi esse dicendum, vos tamen id potestis cum
  • 28animis vestris cogitare; unum hoc certe videor mihi veris-
  • pg 1541sime posse dicere: tum cum haberet haec res publica
  • 2Luscinos, Calatinos, Acidinos, homines non solum honori-
  • 3bus populi rebusque gestis verum etiam patientia pauper-
  • Critical Apparatus4tatis ornatos, et tum cum erant Catones, Phili, Laelii,
  • 5quorum sapientiam temperantiamque in publicis privatisque,
  • 6forensibus domesticisque rebus perspexeratis, tamen huiusce
  • Critical Apparatus7modi res commissa nemini est ut idem iudicaret et venderet
  • 8et hoc faceret per quinquennium toto in orbe terrarum
  • 9idemque agros vectigalis populi Romani abalienaret et,
  • 10cum summam tantae pecuniae nullo teste sibi ipse ex sua
  • 11voluntate fecisset, tum denique emeret a quibus vellet quod
  • 65Critical Apparatus12videretur. Committite vos nunc, Quirites, his hominibus
  • Critical Apparatus13haec omnia quos odorari hunc xviratum suspicamini;
  • 14reperietis partem esse eorum quibus ad habendum, partem
  • Link 2515quibus ad consumendum nihil satis esse videatur. Hic ego
  • Critical Apparatus16iam illud quod expeditissimum est ne disputo quidem,
  • Critical Apparatus17Quirites, non esse hanc nobis a maioribus relictam con-
  • 18suetudinem ut emantur agri a privatis quo plebes publice
  • Critical Apparatus19deducatur; omnibus legibus agris publicis privatos esse
  • Critical Apparatus20deductos. Huiusce modi me aliquid ab hoc horrido ac
  • Critical Apparatus21truce tribuno plebis exspectasse confiteor; hanc vero emendi
  • 22et vendendi quaestuosissimam ac turpissimam mercaturam
  • 23alienam actione tribunicia, alienam dignitate populi Romani
  • 66Critical Apparatus24semper putavi. Iubet agros emi. Primum quaero quos agros
  • 25et quibus in locis? Nolo suspensam et incertam plebem
  • 26Romanam obscura spe et caeca exspectatione pendere.
  • Critical Apparatus27Albanus ager est, Setinus, Privernas, Fundanus, Vescinus,
  • Critical Apparatus28Falernus, Literninus, Cumanus, Nucerinus. Audio. Ab alia
  • pg 155Critical Apparatus1porta Capenas, Faliscus, Sabinus ager, Reatinus; ab alia
  • Critical Apparatus2Venafranus, Allifanus, Trebulanus. Habes tantam pecu-
  • 3niam qua hosce omnis agros et ceteros horum similis non
  • 4modo emere verum etiam coacervare possis; cur eos non
  • Critical Apparatus5definis neque nominas, ut saltem deliberare plebes Romana
  • 6possit quid intersit sua, quid expediat, quantum tibi in
  • Critical Apparatus7emendis et in vendendis rebus committendum putet?
  • Critical Apparatus8'Definio,' inquit, 'Italiam.' Satis certa regio. Etenim
  • Critical Apparatus9quantulum interest utrum in Massici radices, an in Silam
  • 6710silvam deducamini? Age, non definis locum; quid?
  • Critical Apparatus11naturam agri? 'Vero,' inquit, 'qvi arari avt coli possit.'
  • 12'Qui possit arari,' inquit, 'aut coli,' non qui aratus aut
  • Critical Apparatus13cultus sit. Vtrum haec lex est, an tabula Veratianae
  • 14auctionis? in qua scriptum fuisse aiunt: 'Ivgera cc in
  • 15qvibvs olivetvm fieri potest, ivgera ccc vbi institvi
  • 16vineae possvnt.' Hoc tu emes ista innumerabili pecunia
  • Critical Apparatus17quod arari aut coli possit? Quod solum tam exile et
  • 18macrum est quod aratro perstringi non possit, aut quod
  • 19est tam asperum saxetum in quo agricolarum cultus non
  • 20elaboret? 'Idcirco' inquit, 'agros nominare non possum
  • Critical Apparatus21quia tangam nullum ab invito.' Hoc, Quirites, multo est
  • Critical Apparatus22quaestuosius quam si ab invito sumeret; inibitur enim ratio
  • 23quaestus de vestra pecunia, et tum denique ager emetur
  • Critical Apparatus24cum idem expediet emptori et venditori.
  • Link 2625    Sed videte vim legis agrariae. Ne ei quidem qui agros
  • 26publicos possident decedent de possessione, nisi erunt
  • 27deducti optima condicione et pecunia maxima. Conversa
  • 28ratio. Antea cum erat a tribuno plebis mentio legis
  • pg 1561agrariae facta, continuo qui agros publicos aut qui posses-
  • Critical Apparatus2siones invidiosas tenebant extimescebant; haec lex eos
  • 3homines fortunis locupletat, invidia liberat. Quam multos
  • 4enim, Quirites, existimatis esse qui latitudinem possessionum
  • 5tueri, qui invidiam Sullanorum agrorum ferre non possint,
  • 6qui vendere cupiant, emptorem non reperiant, perdere iam
  • 7denique illos agros ratione aliqua velint? Qui paulo ante
  • Critical Apparatus8diem noctemque tribunicium nomen horrebant, vestram vim
  • Critical Apparatus9metuebant, mentionem legis agrariae pertimescebant, ei
  • 10nunc etiam ultro rogabuntur atque orabuntur ut agros
  • 11partim publicos, partim plenos invidiae, plenos periculi
  • 12quanti ipsi velint xviris tradant. Atque hoc carmen hic
  • 6913tribunus plebis non vobis, sed sibi intus canit. Habet
  • 14socerum, virum optimum, qui tantum agri in illis rei
  • Critical Apparatus15publicae tenebris occupavit quantum concupivit. Huic
  • Critical Apparatus16subvenire volt succumbenti iam et oppresso, Sullanis oneri-
  • Critical Apparatus17bus gravi, sua lege, ut liceat illi invidiam deponere,
  • 18pecuniam condere. Et vos non dubitatis quin vectigalia
  • Critical Apparatus19vestra vendatis plurimo maiorum vestrorum sanguine et
  • 20sudore quaesita, ut Sullanos possessores divitiis augeatis,
  • 7021periculo liberetis? Nam ad hanc emptionem xviralem
  • 22duo genera agrorum spectant, Quirites. Eorum unum
  • 23propter invidiam domini fugiunt, alterum propter vasti-
  • 24tatem. Sullanus ager a certis hominibus latissime con-
  • 25tinuatus tantam habet invidiam ut veri ac fortis tribuni
  • Critical Apparatus26plebis stridorem unum perferre non possit. Hic ager
  • Critical Apparatus27omnis, quoquo pretio coemptus erit, tamen ingenti pecunia
  • Critical Apparatus28nobis inducetur. Alterum genus agrorum propter sterili-
  • 29tatem incultum, propter pestilentiam vastum atque desertum
  • pg 157Critical Apparatus1emetur ab eis qui eos vident sibi esse, si non vendiderint,
  • Critical Apparatus2relinquendos. Et nimirum id est quod ab hoc tribuno
  • 3plebis dictum est in senatu, urbanam plebem nimium in re
  • Critical Apparatus4publica posse; exhauriendam esse; hoc enim verbo est
  • 5usus, quasi de aliqua sentina ac non de optimorum civium
  • Link 276genere loqueretur. Vos vero, Quirites, si me audire voltis,
  • Critical Apparatus7retinete istam possessionem gratiae, libertatis, suffragiorum,
  • Critical Apparatus8dignitatis, urbis, fori, ludorum, festorum dierum, ceterorum
  • 9omnium commodorum, nisi forte mavoltis relictis his rebus
  • Critical Apparatus10atque hac luce rei publicae in Sipontina siccitate aut in
  • Critical Apparatus11Salpinorum plenis pestilentiae finibus Rullo duce conlocari.
  • Critical Apparatus12Aut dicat quos agros empturus sit; ostendat et quid et
  • 13quibus daturus sit. Vt vero, cum omnis urbis, agros,
  • 14vectigalia, regna vendiderit, tum harenam aliquam aut
  • 15paludes emat, id vos potestis, quaeso, concedere?
  • 16Quamquam illud est egregium quod hac lege ante
  • 17omnia veneunt, ante pecuniae coguntur et coacervantur
  • 18quam gleba una ematur. Deinde emi iubet, ab invito
  • 7219vetat. Quaero, si qui velint vendere non fuerint, quid
  • Critical Apparatus20pecuniae fiet? Referre in aerarium lex vetat, exigi
  • 21prohibet. Igitur pecuniam omnem xviri tenebunt, vobis
  • 22ager non emetur; vectigalibus abalienatis, sociis vexatis,
  • 23regibus atque omnibus gentibus exinanitis illi pecunias
  • Critical Apparatus24habebunt, vos agros non habebitis. 'Facile,' inquit, 'addu-
  • 25centur pecuniae magnitudine ut velint vendere.' Ergo
  • Critical Apparatus26ea lex est qua nostra vendamus quanti possimus, aliena
  • 27emamus quanti possessores velint.
  • pg 15873Critical Apparatus1    Atque in hos agros qui hac lege empti sint colonias
  • Critical Apparatus2ab his xviris deduci iubet. Quid? omnisne locus eius
  • 3modi est ut nihil intersit rei publicae, colonia deducatur
  • 4in eum locum necne, an est locus qui coloniam postulet,
  • Critical Apparatus5est qui plane recuset? Quo in genere sicut in ceteris
  • 6rei publicae partibus est operae pretium diligentiam
  • Critical Apparatus7maiorum recordari, qui colonias sic idoneis in locis contra
  • 8suspicionem periculi conlocarunt ut esse non oppida
  • Critical Apparatus9Italiae, sed propugnacula imperi viderentur. Hi deducent
  • 10colonias in eos agros quos emerint; etiamne si rei
  • 7411publicae non expediat? 'Et in qvae loca praeterea
  • 12videbitvr.' Quid igitur est causae quin coloniam in
  • 13Ianiculum possint deducere et suum praesidium in capite
  • Critical Apparatus14atque cervicibus nostris conlocare? Tu non definias quot
  • 15colonias, in quae loca, quo numero colonorum deduci
  • 16velis, tu occupes locum quem idoneum ad vim tuam
  • 17iudicaris, compleas numero, confirmes praesidio quo velis,
  • 18populi Romani vectigalibus atque omnibus copiis ipsum
  • Critical Apparatus19populum Romanum coerceas, opprimas, redigas in istam
  • Link 2820xviralem dicionem ac potestatem? Vt vero totam Italiam suis
  • Critical Apparatus21praesidiis obsidere atque occupare cogitet, quaeso, Quirites,
  • Critical Apparatus22cognoscite. Permittit xviris ut in omnia municipia, in omnis
  • 23colonias totius Italiae colonos deducant quos velint, eisque
  • Critical Apparatus24colonis agros dari iubet. Num obscure maiores opes quam
  • Critical Apparatus25libertas vestra pati potest, et maiora praesidia quaeruntur,
  • 26num obscure regnum constituitur, num obscure libertas vestra
  • 27tollitur? Nam cum idem omnem pecuniam, maximam
  • Critical Apparatus28multitudinem obtinebunt, idem totam Italiam suis opibus
  • pg 1591obsidebunt, idem vestram libertatem suis praesidiis et
  • Critical Apparatus2coloniis interclusam tenebunt, quae spes tandem, quae
  • 3facultas recuperandae vestrae libertatis relinquetur?
  • 76Critical Apparatus4    At enim ager Campanus hac lege dividetur orbi terrae
  • 5pulcherrimus et Capuam colonia deducetur, urbem am-
  • Critical Apparatus6plissimam atque ornatissimam. Quid ad haec possu-
  • Critical Apparatus7mus dicere? De commodo prius vestro dicam, Quirites;
  • Critical Apparatus8deinde ad amplitudinem et dignitatem revertar, ut, si quis
  • Critical Apparatus9agri aut oppidi bonitate delectatur, ne quid exspectet, si
  • Critical Apparatus10quem rei indignitas commovet, ut huic simulatae largitioni
  • 11resistat. Ac primum de oppido dicam, si quis est forte
  • Critical Apparatus12quem Capua magis quam Roma delectet. V milia colo-
  • Critical Apparatus13norum Capuam scribi iubet; ad hunc numerum quinge-
  • 77Critical Apparatus14nos sibi singuli sumunt. Quaeso, nolite vosmet ipsos conso-
  • Critical Apparatus15lari; vere et diligenter considerate. Num vobis aut vestri
  • Critical Apparatus16similibus integris, quietis, otiosis hominibus in hoc numero
  • Critical Apparatus17locum fore putatis? Si est omnibus vobis maiorive vestrum
  • Critical Apparatus18parti, quamquam me vester honos vigilare dies atque no-
  • 19ctes et intentis oculis omnis rei publicae partis intueri iubet,
  • Critical Apparatus20tamen paulisper, si ita commodum vestrum fert, conivebo.
  • 21Sed si v hominum milibus ad vim, facinus caedem-
  • Critical Apparatus22que delectis locus atque urbs quae bellum facere atque
  • Critical Apparatus23instruere possit quaeritur, tamenne patiemini vestro nomine
  • 24contra vos firmari opes, armari praesidia, urbis, agros, copias
  • 7825comparari? Nam agrum quidem Campanum quem vobis
  • 26ostentant ipsi concupiverunt; deducent suos, quorum no-
  • Critical Apparatus27mine ipsi teneant et fruantur; coement praeterea; ista dena
  • pg 1601iugera continuabunt. Nam si dicent per legem id non
  • Critical Apparatus2licere, ne per Corneliam quidem licet; at videmus, ut
  • 3longinqua mittamus, agrum Praenestinum a paucis possideri.
  • 4Neque istorum pecuniis quicquam aliud deesse video nisi
  • 5eius modi fundos quorum subsidio familiarum magnitudines
  • Critical Apparatus6et Cumanorum ac Puteolanorum praediorum sumptus sus-
  • Critical Apparatus7tentare possint. Quod si vestrum commodum spectat,
  • 8veniat et coram mecum de agri Campani divisione disputet.
  • Link 299Quaesivi ex eo Kalendis Ianuariis quibus hominibus et
  • 10quem ad modum illum agrum esset distributurus. Re
  • 11spondit a Romilia tribu se initium esse facturum. Primum
  • Critical Apparatus12quae est ista superbia et contumelia ut populi pars ampute-
  • 13tur, ordo tribuum neglegatur, ante rusticis detur ager, qui
  • Critical Apparatus14habent, quam urbanis, quibus ista agri spes et iucunditas
  • Critical Apparatus15ostenditur? Aut, si hoc ab se dictum negat et satis facere
  • Critical Apparatus16omnibus vobis cogitat, proferat; in iugera dena discribat,
  • Critical Apparatus17a Suburana usque ad Arniensem nomina vestra proponat.
  • 18Si non modo dena iugera dari vobis sed ne constipari qui-
  • 19dem tantum numerum hominum posse in agrum Campanum
  • 20intellegetis, tamenne vexari rem publicam, contemni maie-
  • 21statem populi Romani, deludi vosmet ipsos diutius a tribuno
  • 8022plebis patiemini? Quod si posset ager iste ad vos pervenire,
  • 23nonne eum tamen in patrimonio vestro remanere malletis?
  • 24Vnumne fundum pulcherrimum populi Romani, caput ve-
  • 25strae pecuniae, pacis ornamentum, subsidium belli, funda-
  • 26mentum vectigalium, horreum legionum, solacium annonae
  • 27disperire patiemini? An obliti estis Italico bello amissis
  • 28ceteris vectigalibus quantos agri Campani fructibus exercitus
  • 29alueritis? an ignoratis cetera illa magnifica populi Romani
  • 30vectigalia perlevi saepe momento fortunae inclinatione
  • pg 161Critical Apparatus1temporis pendere? Quid nos Asiae portus, quid Syriae
  • Critical Apparatus2ora, quid omnia transmarina vectigalia iuvabunt tenuissima
  • 813suspicione praedonum aut hostium iniecta? At vero hoc
  • Critical Apparatus4agri Campani vectigal, Quirites, eius modi est ut cum domi
  • 5sit et omnibus praesidiis oppidorum tegatur, tum neque
  • Critical Apparatus6bellis infestum nec fructibus varium nec caelo ac loco
  • Critical Apparatus7calamitosum esse soleat. Maiores nostri non solum id
  • Critical Apparatus8quod de Campanis ceperant non imminuerunt verum etiam
  • Critical Apparatus9quod ei tenebant quibus adimi iure non poterat coemerunt,
  • 10Qua de causa nec duo Gracchi qui de plebis Romanae
  • 11commodis plurimum cogitaverunt, nec L. Sulla qui omnia
  • 12sine ulla religione quibus voluit est dilargitus, agrum Cam-
  • 13panum attingere ausus est; Rullus exstitit qui ex ea posses-
  • 14sione rem publicam demoveret ex qua nec Gracchorum
  • Link 3015benignitas eam nec Sullae dominatio deiecisset. Quem
  • Critical Apparatus16agrum nunc praetereuntes vestrum esse dicitis et quem per
  • 17iter qui faciunt, externi homines, vestrum esse audiunt, is,
  • Critical Apparatus18cum erit divisus, neque erit vester neque vester esse dicetur.
  • 82Critical Apparatus19At qui homines possidebunt? Primo quidem acres, ad vim
  • Critical Apparatus20prompti, ad seditionem parati qui, simul ac xviri concre-
  • 21puerint, armati in civis et expediti ad caedem esse possint;
  • 22deinde ad paucos opibus et copiis adfluentis totum agrum
  • Critical Apparatus23Campanum perferri videbitis. Vobis interea, qui illas a
  • 24maioribus pulcherrimas vectigalium sedis armis captas
  • 25accepistis, gleba nulla de paternis atque avitis possessionibus
  • Critical Apparatus26relinquetur. At quantum intererit inter vestram et priva-
  • pg 162Critical Apparatus1torum diligentiam! Quid? Cum a maioribus nostris P. Len-
  • Critical Apparatus2tulus, qui princeps senatus fuit, in ea loca missus esset ut
  • 3privatos agros qui in publicum Campanum incurrebant
  • Critical Apparatus4pecunia publica coemeret, dicitur renuntiasse nulla se pe-
  • 5cunia fundum cuiusdam emere potuisse, eumque qui nollet
  • 6vendere ideo negasse se adduci posse uti venderet quod,
  • 7cum pluris fundos haberet, ex illo solo fundo numquam
  • 83Critical Apparatus8malum nuntium audisset. Itane vero? privatum haec
  • Critical Apparatus9causa commovit; populum Romanum ne agrum Campanum
  • Critical Apparatus10privatis gratis Rullo rogante tradat non commovebit? At
  • Critical Apparatus11idem populus Romanus de hoc vectigali potest dicere quod
  • 12ille de suo fundo dixisse dicitur. Asia multos annos vobis
  • 13fructum Mithridatico bello non tulit, Hispaniarum vectigal
  • 14temporibus Sertorianis nullum fuit, Siciliae civitatibus bello
  • Critical Apparatus15fugitivorum M'. Aquilius etiam mutuum frumentum dedit;
  • 16at ex hoc vectigali numquam malus nuntius auditus est.
  • Critical Apparatus17Cetera vectigalia belli difficultatibus adfliguntur; hoc vecti-
  • 8418gali etiam belli difficultates sustentantur. Deinde in hac
  • 19adsignatione agrorum ne illud quidem dici potest quod in
  • Critical Apparatus20ceteris, agros desertos a plebe atque a cultura hominum
  • Link 31Critical Apparatus21liberorum esse non oportere. Sic enim dico, si Campanus
  • Critical Apparatus22ager dividatur, exturbari et expelli plebem ex agris, non
  • 23constitui et conlocari. Totus enim ager Campanus colitur
  • 24et possidetur a plebe, et a plebe optima et modestissima;
  • 25quod genus hominum optime moratum, optimorum et ara-
  • Critical Apparatus26torum et militum, ab hoc plebicola tribuno plebis funditus
  • pg 163Critical Apparatus1eicitur. Atque illi miseri nati in illis agris et educati, glebis
  • 2subigendis exercitati, quo se subito conferant non habebunt;
  • Critical Apparatus3his robustis et valentibus et audacibus xvirum satelliti-
  • Critical Apparatus4bus agri Campani possessio tota tradetur, et, ut vos nunc
  • Critical Apparatus5de vestris maioribus praedicatis: 'hunc agrum nobis
  • 6maiores nostri reliquerunt.' sic vestri posteri de vobis prae-
  • 7dicabunt: 'hunc agrum patres nostri acceptum a patribus
  • 85Critical Apparatus8suis perdiderunt.' Equidem existimo: si iam campus Mar-
  • 9tius dividatur et uni cuique vestrum ubi consistat bini pedes
  • 10adsignentur, tamen promiscue toto quam proprie parva frui
  • Critical Apparatus11parte malitis. Qua re etiam si ad vos esset singulos ali-
  • 12quid ex hoc agro perventurum qui vobis ostenditur, aliis
  • Critical Apparatus13comparatur, tamen honestius eum vos universi quam singuli
  • Critical Apparatus14possideretis. Nunc vero cum ad vos nihil pertineat, sed
  • 15paretur aliis, eripiatur vobis, nonne acerrime, tamquam
  • 16armato hosti, sic huic legi pro vestris agris resistetis?
  • 17    Adiungit Stellatem campum agro Campano et in eo
  • Critical Apparatus18duodena discribit in singulos homines iugera. Quasi vero
  • 86Critical Apparatus19paulum differat ager Campanus a Stellati; sed multitudo,
  • 20Quirites, quaeritur qua illa omnia oppida compleantur.
  • 21Nam dixi antea lege permitti ut quae velint municipia, quas
  • 22velint veteres colonias colonis suis occupent. Calenum
  • 23municipium complebunt, Teanum oppriment, Atellam,
  • Critical Apparatus24Cumas, Neapolim, Pompeios, Nuceriam suis praesidiis
  • Critical Apparatus25devincient, Puteolos vero qui nunc in sua potestate sunt,
  • Critical Apparatus26suo iure libertateque utuntur, totos novo populo atque
  • Link 32Critical Apparatus27adventiciis copiis occupabunt. Tunc illud vexillum Cam-
  • pg 164Critical Apparatus1panae coloniae vehementer huic imperio timendum Capuam
  • 2a xviris inferetur, tunc contra hanc Romam, communem
  • 87Critical Apparatus3patriam omnium nostrum, illa altera Roma quaeretur. In
  • Critical Apparatus4id oppidum homines nefarie rem publicam vestram trans-
  • Critical Apparatus5ferre conantur, quo in oppido maiores nostri nullam omnino
  • 6rem publicam esse voluerunt, qui tris solum urbis in terris
  • 7omnibus, Carthaginem, Corinthum, Capuam, statuerunt
  • 8posse imperi gravitatem ac nomen sustinere. Deleta
  • Critical Apparatus9Carthago est, quod cum hominum copiis, tum ipsa natura
  • 10ac loco, succincta portibus, armata muris, excurrere ex
  • Critical Apparatus11Africa, imminere duabus fructuosissimis insulis populi
  • 12Romani videbatur. Corinthi vestigium vix relictum est.
  • 13Erat enim posita in angustiis atque in faucibus Graeciae sic
  • 14ut terra claustra locorum teneret et duo maria maxime
  • 15navigationi diversa paene coniungeret, cum pertenui dis-
  • Critical Apparatus16crimine separentur. Haec quae procul erant a conspectu
  • 17imperi non solum addixerunt sed etiam, ne quando recreata
  • Critical Apparatus18exsurgere atque erigere se possent, funditus, ut dixi, sustu-
  • 88Critical Apparatus19Ierunt. De Capua multum est et diu consultatum; exstant
  • 20litterae, Quirites, publicae, sunt senatus consulta complura.
  • 21Statuerunt homines sapientes, si agrum Campanis ademis-
  • 22sent, magistratus, senatum, publicum ex illa urbe consilium
  • 23sustulissent, imaginem rei publicae nullam reliquissent, nihil
  • 24fore quod Capuam timeremus. Itaque hoc perscriptum in
  • 25monumentis veteribus reperietis, ut esset urbs quae res eas
  • 26quibus ager Campanus coleretur suppeditare posset, ut esset
  • Critical Apparatus27locus comportandis condendisque fructibus, ut aratores
  • 28cultu agrorum defessi urbis domiciliis uterentur, idcirco illa
  • Link 3329aedificia non esse deleta. Videte quantum intervallum sit
  • pg 1651interiectum inter maiorum nostrorum consilia et inter
  • 2istorum hominum dementiam. Illi Capuam receptaculum
  • 3aratorum, nundinas rusticorum, cellam atque horreum
  • Critical Apparatus4Campani agri esse voluerunt, hi expulsis aratoribus, effusis
  • 5ac dissipatis fructibus vestris eandem Capuam sedem novae
  • 6rei publicae constituunt, molem contra veterem rem publi-
  • Critical Apparatus7cam comparant. Quod si maiores nostri existimassent
  • 8quemquam in tam inlustri imperio et tam praeclara populi
  • Critical Apparatus9Romani disciplina M. Bruti aut P. Rulli similem futurum
  • Critical Apparatus10—hos enim nos duos adhuc vidimus qui hanc rem publicam
  • 11Capuam totam transferre vellent—profecto nomen illius urbis
  • 9012non reliquissent. Verum arbitrabantur Corinthi et Cartha-
  • Critical Apparatus13gini, etiam si senatum et magistratus sustulissent agrumque
  • 14civibus ademissent, tamen non defore qui illa restituerent
  • Critical Apparatus15atque qui ante omnia commutarent quam nos audire posse-
  • 16mus; hic vero in oculis senatus populique Romani nihil
  • 17posse exsistere quod non ante exstingui atque opprimi posset
  • Critical Apparatus18quam plane exortum esset ac natum. Neque vero ea res
  • 19fefellit homines divina mente et consilio praeditos. Nam
  • 20post Q. Fulvium Q. Fabium consules, quibus consulibus
  • Critical Apparatus21Capua devicta atque capta est, nihil est in illa urbe contra
  • Critical Apparatus22hanc rem publicam non dico factum, sed nihil omnino est
  • 23cogitatum. Multa postea bella gesta cum regibus, Philippo,
  • 24Antiocho, Persa, Pseudophilippo, Aristonico, Mithridate et
  • Critical Apparatus25ceteris; multa praeterea bella gravia, Carthaginiense III,
  • Critical Apparatus26Corinthium, Numantinum; multae in hac re publica sedi-
  • 27tiones domesticae quas praetermitto; bella cum sociis,
  • pg 1661Fregellanum, Marsicum; quibus omnibus domesticis exter-
  • 2nisque bellis Capua non modo non obfuit sed opportunissi-
  • 3mam se nobis praebuit et ad bellum instruendum et ad
  • 4exercitus ornandos et tectis ac sedibus suis recipiendos.
  • 91Critical Apparatus5Homines non inerant in urbe qui malis contionibus, turbu-
  • 6lentis senatus consultis, iniquis imperiis rem publicam
  • Critical Apparatus7miscerent et rerum novarum causam aliquam quaererent.
  • 8Neque enim contionandi potestas erat cuiquam nec consili
  • Critical Apparatus9capiendi publici; non gloriae cupiditate efferebantur, pro-
  • 10pterea quod, ubi honos publice non est, ibi gloriae cupiditas
  • 11esse non potest; non contentione, non ambitione discordes.
  • 12Nihil enim supererat de quo certarent, nihil quod contra
  • 13peterent, nihil ubi dissiderent. Itaque illam Campanam
  • Critical Apparatus14adrogantiam atque intolerandam ferociam ratione et consilio
  • Critical Apparatus15maiores nostri ad inertissimum ac desidiosissimum otium
  • 16perduxerunt. Sic et crudelitatis infamiam effugerunt quod
  • 17urbem ex Italia pulcherrimam non sustulerunt, et multum
  • Critical Apparatus18in posterum providerunt quod nervis urbis omnibus exsectis
  • Link 3419urbem ipsam solutam ac debilitatam reliquerunt. Haec
  • Critical Apparatus20consilia maiorum M. Bruto, ut antea dixi, reprehendenda et
  • Critical Apparatus21P. Rullo visa sunt; neque te, P. Rulle, omina illa M. Bruti
  • 22atque auspicia a simili furore deterrent. Nam et ipse qui
  • Critical Apparatus23deduxit, et qui magistratum Capuae illo creante ceperunt, et
  • Critical Apparatus24qui aliquam partem illius deductionis, honoris, muneris
  • 25attigerunt, omnis acerbissimas impiorum poenas pertulerunt.
  • Critical Apparatus26Et quoniam M. Bruti atque illius temporis feci mentionem,
  • 27commemorabo id quod egomet vidi, cum venissem Capuam
  • Critical Apparatus28colonia iam deducta L. Considio et Sex. Saltio, quem ad
  • pg 1671modum ipsi loquebantur, 'praetoribus,' ut intellegatis quan-
  • 2tam locus ipse adferat superbiam, quae paucis diebus quibus
  • Critical Apparatus3illo colonia deducta est perspici atque intellegi potuit.
  • 93Critical Apparatus4Nam primum, id quod dixi, cum ceteris in coloniis iiviri
  • Critical Apparatus5appellentur, hi se praetores appellari volebant. Quibus
  • Critical Apparatus6primus annus hanc cupiditatem attulisset, nonne arbitramini
  • 7paucis annis fuisse consulum nomen appetituros? Deinde
  • Critical Apparatus8anteibant lictores non cum bacillis, sed, ut hic praetoribus
  • Critical Apparatus9urbanis anteeunt, cum fascibus bini. Erant hostiae maiores
  • 10in foro constitutae, quae ab his praetoribus de tribunali,
  • Critical Apparatus11sicut a nobis consulibus, de consili sententia probatae ad
  • Critical Apparatus12praeconem et ad tibicinem immolabantur. Deinde patres
  • Critical Apparatus13conscripti vocabantur. Iam vero voltum Considi videre
  • Critical Apparatus14ferendum vix erat. Quem hominem 'vegrandi macie torri-
  • 15dum' Romae contemptum, abiectum videbamus, hunc
  • Critical Apparatus16Capuae Campano fastidio ac regio spiritu cum videremus,
  • 9417Blossios mihi videbar illos videre ac Vibellios. Iam vero
  • 18qui metus erat tunicatorum illorum ! et in Albana et Seplasia
  • Critical Apparatus19quae concursatio percontantium quid praetor edixisset, ubi
  • Critical Apparatus20cenaret, quo denuntiasset ! Nos autem, hinc Roma qui
  • Critical Apparatus21veneramus, iam non hospites, sed peregrini atque advenae
  • Link 35Critical Apparatus22nominabamur. Haec qui prospexerint, maiores nostros
  • 23dico, Quirites, non eos in deorum immortalium numero
  • 24venerandos a nobis et colendos putatis? Quid enim
  • 25viderunt? Hoc quod nunc vos, quaeso, perspicite atque
  • 26cognoscite. Non ingenerantur hominibus mores tam a
  • pg 1681stirpe generis ac seminis quam ex eis rebus quae ab ipsa
  • Critical Apparatus2natura nobis ad vitae consuetudinem suppeditantur, quibus
  • 3alimur et vivimus. Carthaginienses fraudulenti et mendaces
  • 4non genere, sed natura loci, quod propter portus suos
  • Critical Apparatus5multis et variis mercatorum et advenarum sermonibus ad
  • Critical Apparatus6studium fallendi studio quaestus vocabantur. Ligures duri
  • 7atque agrestes; docuit ager ipse nihil ferendo nisi multa
  • 8cultura et magno labore quaesitum. Campani semper
  • 9superbi bonitate agrorum et fructuum magnitudine, urbis
  • Critical Apparatus10salubritate, descriptione, pulchritudine. Ex hac copia
  • Critical Apparatus11atque omnium rerum adfluentia primum illa nata est adro-
  • Critical Apparatus12gantia qua a maioribus nostris alterum Capua consulem
  • Critical Apparatus13postularunt, deinde ea luxuries quae ipsum Hannibalem
  • 96Critical Apparatus14armis etiam tum invictum voluptate vicit. Huc isti xviri
  • Critical Apparatus15cum iↃↃ‎ colonorum ex lege Rulli deduxerint, c decuriones,
  • Critical Apparatus16x augures, vi pontifices constituerint, quos illorum animos,
  • 17quos impetus, quam ferociam fore putatis? Romam in
  • 18montibus positam et convallibus, cenaculis sublatam atque
  • Critical Apparatus19suspensam, non optimis viis, angustissimis semitis, prae sua
  • Critical Apparatus20Capua planissimo in loco explicata ac praeclarissime sita
  • 21inridebunt atque contemnent; agros vero Vaticanum et
  • Critical Apparatus22Pupiniam cum suis opimis atque uberibus campis conferen-
  • Critical Apparatus23dos scilicet non putabunt. Oppidorum autem finitimorum
  • Critical Apparatus24illam copiam cum hac per risum ac iocum contendent;
  • pg 169Critical Apparatus1Veios, Fidenas, Collatiam, ipsum hercle Lanuvium, Ariciam,
  • 2Tusculum cum Calibus, Teano, Neapoli, Puteolis, Cumis,
  • 973Pompeiis, Nuceria comparabunt. Quibus illi rebus elati et
  • Critical Apparatus4inflati fortasse non continuo, sed certe, si paulum adsum-
  • Critical Apparatus5pserint vetustatis ac roboris, non continebuntur; progredien-
  • Critical Apparatus6tur, cuncta secum ferent. Singularis homo privatus, nisi
  • Critical Apparatus7magna sapientia praeditus, vix cancellis et regionibus offici
  • 8magnis in fortunis et copiis continetur, nedum isti ab Rullo
  • 9et Rulli similibus conquisiti atque electi coloni Capuae in
  • Critical Apparatus10domicilio superbiae atque in sedibus luxuriosis conlocati non
  • 11statim conquisituri sint aliquid sceleris et flagiti, immo vero
  • 12etiam hoc magis quam illi veteres germanique Campani, quod
  • 13in vetere fortuna illos natos et educatos nimiae tamen rerum
  • 14omnium copiae depravabant, hi ex summa egestate in
  • Critical Apparatus15eandem rerum abundantiam traducti non solum copia verum
  • Critical Apparatus16etiam insolentia commovebuntur.
  • Link 3617    Haec tu, P. Rulle, M. Bruti sceleris vestigia quam monu-
  • 18menta maiorum sapientiae sequi maluisti, haec tu cum
  • Critical Apparatus19istis tuis auctoribus excogitasti, ut vetera vectigalia nostra
  • Critical Apparatus20expilaretis, exploraretis nova, urbem novam huic urbi ad
  • Critical Apparatus21certamen dignitatis opponeretis; ut sub vestrum ius, iuris
  • Critical Apparatus22dictionem, potestatem urbis, nationes, provincias, liberos
  • 23populos, reges, terrarum denique orbem subiungeretis; ut,
  • 24cum omnem pecuniam ex aerario exhausissetis, ex vectiga-
  • pg 1701libus redegissetis, ab omnibus regibus, gentibus, ab impera-
  • 2toribus nostris coegissetis, tamen omnes vobis pecunias ad
  • Critical Apparatus3nutum vestrum penderent; ut idem partim invidiosos agros
  • Critical Apparatus4a Sullanis possessoribus, partim desertos ac pestilentis a
  • Critical Apparatus5vestris necessariis et a vobismet ipsis emptos quanti velletis
  • 6populo Romano induceretis; ut omnia municipia colonias-
  • 7que Italiae novis colonis occuparetis; ut quibuscumque in
  • Critical Apparatus8locis vobis videretur ac quam multis videretur colonias
  • 999conlocaretis; ut omnem rem publicam vestris militibus,
  • 10vestris urbibus, vestris praesidiis cingeretis atque oppressam
  • Critical Apparatus11teneretis; ut ipsum Cn. Pompeium, cuius praesidio saepis-
  • Critical Apparatus12sime res publica contra acerrimos hostis et contra impro-
  • Critical Apparatus13bissimos civis munita est, exercitu victore atque horum
  • 14conspectu privare possetis; ut nihil auro et argento violari,
  • Critical Apparatus15nihil numero et servitiis declarari, nihil vi et manu perfringi
  • 16posset quod non vos oppressum atque ereptum teneretis; ut
  • 17volitaretis interea per gentis, per regna omnia cum imperio
  • Critical Apparatus18summo, cum iudicio infinito, cum omni pecunia; ut veni-
  • 19retis in castra Cn. Pompei atque ipsa castra, si commodum
  • 20vobis esset, venderetis; ut interea magistratus reliquos legi-
  • Critical Apparatus21bus omnibus soluti sine metu iudiciorum, sine periculo
  • 22petere possetis; ut nemo ad populum Romanum vos addu-
  • Critical Apparatus23cere, nemo producere, nemo in senatum cogere, non consul
  • Critical Apparatus24coercere, non tribunus plebis retinere posset.
  • 10025    Haec ego vos concupisse pro vestra stultitia atque intem-
  • 26perantia non miror, sperasse me consule adsequi posse
  • Critical Apparatus27demiror. Nam cum omnium consulum gravis in re publica
  • 28custodienda cura ac diligentia debet esse, tum eorum
  • pg 1711maxime qui non in cunabulis, sed in campo sunt consules
  • 2facti. Nulli populo Romano pro me maiores mei spopon-
  • Critical Apparatus3derunt; mihi creditum est; a me petere quod debeo, me
  • 4ipsum appellare debetis. Quem ad modum, cum petebam,
  • Critical Apparatus5nulli me vobis auctores generis mei commendarunt, sic, si
  • 6quid deliquero, nullae sunt imagines quae me a vobis depre-
  • Link 37Critical Apparatus7centur. Qua re, modo mihi vita suppetat, quam ego cona-
  • Critical Apparatus8bor ab istorum scelere insidiisque defendere, polliceor hoc
  • Critical Apparatus9vobis, Quirites, bona fide: rem publicam vigilanti homini,
  • 101Critical Apparatus10non timido, diligenti, non ignavo, commisistis. Ego sum is
  • Critical Apparatus11consul qui contionem metuam, qui tribunum plebis per-
  • 12horrescam, qui saepe et sine causa tumultuer, qui timeam
  • 13ne mihi in carcere habitandum sit, si tribunus plebis duci
  • Critical Apparatus14iusserit? Ego cum vestris armis armatus sim, imperio, auctori-
  • Critical Apparatus15tate insignibusque amplissimis exornatus, non horreo in hunc
  • Critical Apparatus16locum progredi, possum vobis, Quirites, auctoribus improbi-
  • Critical Apparatus17tati hominis resistere, nec vereor ne res publica tantis
  • Critical Apparatus18munita praesidiis ab istis vinci aut opprimi possit. Si
  • 19antea timuissem, tamen hac contione, hoc populo certe non
  • 20vererer. Quis enim umquam tam secunda contione legem
  • 21agrariam suasit quam ego dissuasi? si hoc dissuadere est
  • 102Critical Apparatus22ac non disturbare atque pervertere. Ex quo intellegi,
  • 23Quirites, potest nihil esse tam populare quam id quod ego
  • 24vobis in hunc annum consul popularis adfero, pacem, tran-
  • 25quillitatem, otium. Quae nobis designatis timebatis, ea ne
  • 26accidere possent consilio meo ac ratione provisa sunt.
  • 27Non modo vos eritis in otio qui semper esse volueratis,
  • pg 172Critical Apparatus1verum etiam istos quibus odio est otium quietissimos atque
  • 2otiosissimos reddam. Etenim illis honores, potestates, divi-
  • 3tiae ex tumultu atque ex dissensionibus civium comparari
  • 4solent; vos, quorum gratia in suffragiis consistit, libertas in
  • Critical Apparatus5legibus, ius in iudiciis et aequitate magistratuum, res fami-
  • 103Critical Apparatus6liaris in pace, omni ratione otium retinere debetis. Nam si
  • Critical Apparatus7ei qui propter desidiam in otio vivunt, tamen in sua turpi
  • Critical Apparatus8inertia capiunt voluptatem ex ipso otio, quam vos fortunati
  • Critical Apparatus9eritis, si in hoc statu quem habetis vestra non ignavia quae-
  • Critical Apparatus10situm, sed virtute partum, otium tenueritis, Quirites ! Ego
  • Critical Apparatus11ex concordia quam mihi constitui cum conlega, invitissimis
  • Critical Apparatus12eis hominibus qui nos in consulatu inimicos esse et fore
  • 13aiebant, providi omnibus, prospexi annonae, revocavi fidem,
  • Critical Apparatus14tribunis plebis denuntiavi ne quid turbulenti me consule
  • Critical Apparatus15conflarent. Summum et firmissimum est illud communibus
  • Critical Apparatus16fortunis praesidium, Quirites, ut, qualis vos hodierno die
  • 17maxima contione mihi pro salute vestra praebuistis, talis reli-
  • Critical Apparatus18quis temporibus rei publicae praebeatis. Promitto, recipio,
  • 19polliceor hoc vobis atque confirmo, me esse perfecturum ut
  • 20iam tandem illi qui honori inviderunt meo tamen vos
  • 21universos in consule deligendo plurimum vidisse fateantur.

Notes Settings

Notes

Critical Apparatus
3 contionem EeN : orationem Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
4 oratione EeN : ratione Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
7 solveretur om. n
Critical Apparatus
8 mihi, Quirites Pithoeus : mihique Een : mihi quidem cett.
Critical Apparatus
9 quo] quod NM
Critical Apparatus
non (ante tales) om. E : post fuerint hab. e
Critical Apparatus
12 ipso autem E
Critical Apparatus
8 ipsum om. E
Critical Apparatus
sese Een : se Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
10 recordari Ee : recordare cett.
Critical Apparatus
12 sint Ernesti
Critical Apparatus
14 serius Een : inferius Mμ‎χ‎ς‎
Critical Apparatus
15 autem om. E
Critical Apparatus
petierunt χ‎1c : petissent E
Critical Apparatus
17 possimus E : possumus cett.
Critical Apparatus
24 multis post annis Ee, Lagg. 1, 7 : multis posthabitis cett.
Critical Apparatus
appetitione E
Critical Apparatus
27 vivam ς‎ : unam cett.
Critical Apparatus
28 vestrarum ς‎, ed. V : vestrum cett.
Critical Apparatus
29 diribitio Richter : tribus codd.
Critical Apparatus
2 una vox Kayser : una voce (-am -em M1) codd.
Critical Apparatus
universi p. R. Ee : universus p. R. cett.
Critical Apparatus
5 permaximum sω‎c
Critical Apparatus
6 magis] maius Ee
Critical Apparatus
9 cum] cum quod Ee
Critical Apparatus
10 mihi om. E
Critical Apparatus
cuius Ee : cum cett.
Critical Apparatus
11 recte Nok : recto cett.
Critical Apparatus
proponitur ς‎ : praeponitur (proponatur χ‎1) cett.
Critical Apparatus
16 esse om. n
Critical Apparatus
20 factum atque consilium E
Critical Apparatus
21 mihi Ee : om. cett.
Critical Apparatus
26 in loco om. n
Critical Apparatus
1 enim ullo] nullo E
Critical Apparatus
2 modo possum cum Torrentius
Critical Apparatus
6 videar supplevi
Critical Apparatus
esse Torrentius : essem codd.
Critical Apparatus
7 verbi k, Angelius : om. cett. (cf. § 70)
Critical Apparatus
8 enim] enim in eo Lambinus : enim in re p. coni. Müller
Critical Apparatus
16 otium vestrum E
Critical Apparatus
19 ac] metu suppl. Gebhardt
Critical Apparatus
23 obscure enim E
Critical Apparatus
24 consulem del. Karsten. Zielinski, p. 200
Critical Apparatus
25 enim e.t] enim E : est enim e
Critical Apparatus
eis N : fort. homines (hoe˜s)
Critical Apparatus
et maiores vestri om. Lag. 9
Critical Apparatus
3 in (ante imperio) om. Een
Critical Apparatus
4 quin Madvig : qui codd.
Critical Apparatus
6 uti Ee : ut cett.
Critical Apparatus
possimus ω‎
Critical Apparatus
8 Quirites om. E : quae eN
Critical Apparatus
10 nobis Ee in fidem om. E
Critical Apparatus
et ς‎ : ut cett.
Critical Apparatus
19 si k, Angelius : sed c1, Garatoni :
Critical Apparatus
sed si cett. (c2)
Critical Apparatus
quiddam k, Naugerius (1) : quidem EeNc : quid est Mμ‎χ‎1
Critical Apparatus
23 amicissimos Lag. 9
Critical Apparatus
plebi codd. : corr. ed. R
Critical Apparatus
24 tyberium et gaium Ee
Critical Apparatus
26 arbitrer Mχ‎2k : arbitror n : arbitrarer cett. (χ‎1)
Critical Apparatus
1 rei p.] p. r. N
Critical Apparatus
partis] parum (add. s. l. utiles) E : partim utiles e
Critical Apparatus
11 illam ω‎χ‎n
Critical Apparatus
16 rebus k, Naugerius (1) : in rebus cett.
Critical Apparatus
19 contio k, Lambinus : contio tandem cett. : contio valde Müller
Critical Apparatus
exspectatur k, Gulielmius : exspectata cett. : est exspectata Klotz
Critical Apparatus
22 obsoletiore ς‎ : obsolentiore (-ior N) cett.
Critical Apparatus
26 in pridie Idus Madvig : in primis codd.
Critical Apparatus
2 ille om. E
Critical Apparatus
3 tamen si codd. : corr. Lambinus
Critical Apparatus
qui proximi adstiterant nescio quid illum de lege agraria voluisse dicere Quintil. viii. 4. 28
Critical Apparatus
5 tandem Een : tamen cett.
Critical Apparatus
7 a me legem E
Critical Apparatus
8 ratione vobis EeN : vobis ratione cett.
Critical Apparatus
Quirites om. N
Critical Apparatus
animo Eeω‎2o : anno cett.
Critical Apparatus
12 discidio] studio Lag. 9
Critical Apparatus
odio ω‎2ο‎ς‎ : otio cett.
Critical Apparatus
13 quia] sed quia Lambinus
Critical Apparatus
19 popularis et] populari (-is c) sed Ee : popularis et iam N
Critical Apparatus
20 atqui Manutius
Critical Apparatus
3 tribunos plebis quos … praesides … custodesque E
Critical Apparatus
4 voluerint M
Critical Apparatus
5 quae cum, Quirites Pithoeus : quaecumque Ee : quae cum cett.
Critical Apparatus
simulatione largitionis om. E
Critical Apparatus
8 nolite χ‎1
Critical Apparatus
9 vestrorum k : nostrorum e1c : om. E : vestrum cett.
Critical Apparatus
10 vestro labore Een : labore vestro cett.
Critical Apparatus
adiutore] auctore Puteanus
Critical Apparatus
13 diminutionem E2e
Critical Apparatus
17 duxerint E
Critical Apparatus
18 suffragio] subsidio N
Critical Apparatus
20 ecquando ed. R : haec (hoc k : om. N) quando codd.
Critical Apparatus
26 ac suffragio E
Critical Apparatus
2 fortuito Lag. 9, Manutius : fortuitu cett.
Critical Apparatus
3 eodem modo Eo
Critical Apparatus
6 quem Koch : quod codd.
Critical Apparatus
12 coopt. ς‎ : coapt. cett.
Critical Apparatus
13 hominem] virum E
Critical Apparatus
15 nobilem] popularem Zielinski (p. 200)
Critical Apparatus
17 ut om. Ee
Critical Apparatus
18 proprium semper n
Critical Apparatus
19 quod om. N
Critical Apparatus
22 populo om. E
Critical Apparatus
23 tamen om. E
Critical Apparatus
24 potest tamen Kahnt : poterat potestate codd. : poterat potestve Muretus
Critical Apparatus
27 quid Mμ‎ς‎ : quod EeN
Critical Apparatus
spectant codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
28 Quirites Baiter : que e : om. cett.
Critical Apparatus
1 comitia decemv. hab. creandis Een : habere com. xv. creandis cett.
Critical Apparatus
6 denuntiare codd. : corr. Manutius
Critical Apparatus
9 putant ς‎ : putantur cett.
Critical Apparatus
sortietur k, Naugerius (1) : sortitur cett.
Critical Apparatus
10 educet Ee : educit cett.
Critical Apparatus
12 ac EeN : atque cett.
Critical Apparatus
14 notis] novis N
Critical Apparatus
15 se hic hab. e, ante putent k : om. cett. (post posse add. Baiter)
Critical Apparatus
16 fieri] creari N
Critical Apparatus
19 nobis … nostris N
Critical Apparatus
20 et] atque N
Critical Apparatus
22 excipit ς‎, Naugerius : excidit cett.
Critical Apparatus
25 alios Angelius : illos codd.
Critical Apparatus
26 tui om. E
Critical Apparatus
2 prohibuit] privavit N
Critical Apparatus
3 evocavit E
Critical Apparatus
4 creavit Aquila de fig. § 36, Mart. Cap. § 534 : renuntiavit codd.
Critical Apparatus
6 modo suppl. Müller
Critical Apparatus
7 arbitror e : arbitrar E : arbitrarer cett.
Critical Apparatus
8 exceptione Naugerius (1) : suspicione codd.
Critical Apparatus
lege sibi sua E : legis (-es e) sibi sua lege cett.
Critical Apparatus
10 quos] quae E
Critical Apparatus
12 repudiavit Ee
Critical Apparatus
in indice Ee : invidiae cett.
Critical Apparatus
15 ex Torrentius : ei (sibi N) codd.
Critical Apparatus
16 illud supplevi
Critical Apparatus
23 et mari] marique Ε‎χ‎
Critical Apparatus
26 lege potestas non E2e
Critical Apparatus
28 ac legibus om. E
Critical Apparatus
reus] non reus k, Lauredanus
Critical Apparatus
1–3 non excipitur … possit (-et e) Ee : om. cett.
Critical Apparatus
4 eis quidem] his E
Critical Apparatus
5 ne si Angelius : sine Ee : sive cett.
Critical Apparatus
10 funditus ante libert. hab. E
Critical Apparatus
11 cupiditatis om. E1 : cupiditate Schütz : del. Baiter
Critical Apparatus
12 eos in primis id] primis id E : eos id in primis e nostrae N
Critical Apparatus
16 acciperetis N
Critical Apparatus
17 crearetis codd. : corr. Beroaldus
Critical Apparatus
19 parvum k, ed. R : parum cett.
Critical Apparatus
20 -que omnium om. E
Critical Apparatus
21 nostrae N
Critical Apparatus
25 novum E : novo (add. in N) cett. uti om. N : ut ei Lambinus
Critical Apparatus
qui k, Angelius : cui cett.
Critical Apparatus
26 populi R. om. n
Critical Apparatus
27 fieri codd. : corr. Beroaldus
Critical Apparatus
2 designaretis orbem Ee
Critical Apparatus
3 quicquid in codd. : corr. Lambinus
Critical Apparatus
6 singulis] omnibus N
Critical Apparatus
11 nunc] nam E : nostra N Quirites Lag. 9, Baiter : quia (om. e) cett.
Critical Apparatus
illa prima E
Critical Apparatus
14 eam Lauredanus : ea codd.
Critical Apparatus
15 sinitis codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
16 binis Ee : huius cett.
Critical Apparatus
voluerunt codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
20 potest. habere EeN : habere pot. cett.
Critical Apparatus
21 ferri Manutius legem de his E
Critical Apparatus
22 centuriatam codd. : corr. ed. Hervag.
Critical Apparatus
23 enim om. N
Critical Apparatus
posset codd. : corr. Manutius
Critical Apparatus
25 aut om. Mo
Critical Apparatus
1 pervorsum EMω‎o
Critical Apparatus
ut E : aut cett.
Critical Apparatus
ut Ee : aut cett.
Critical Apparatus
5 optuma eMω‎o
Critical Apparatus
8 possit k, Angelius : posset cett.
Critical Apparatus
9 cum Lambinus : quoniam codd.
Critical Apparatus
12 fundamentisque om. E
Critical Apparatus
13 magistratum (i. e. mag.) supplevi
Critical Apparatus
gerere] regnare Pluygers
Critical Apparatus
14 vestrum Eeχ‎2 : nostrum cett.
Critical Apparatus
20 furiosum supplevi (fusum pro furiosum cod. t hab. Phil. xiv. 14)
Critical Apparatus
exaestuamus Pantagathus lege curiata codd. : corr. Manutius
Critical Apparatus
21 praetor] P. R. EM1
Critical Apparatus
24 est quod E
Critical Apparatus
25 hic ed. Ascens. (1) : huic codd. intercedi ei scripsi : intercedendi codd. : intercedi Turnebus
Critical Apparatus
4 atque ad] atque χ‎1
Critical Apparatus
9 auspicii Naugerius (1) deductarum N
Critical Apparatus
10 -que supplevi
Critical Apparatus
12 ipsa lex E
Critical Apparatus
commovet codd. : corr. ed. V
Critical Apparatus
13 iii Naugerius (2) : tales codd.
Critical Apparatus
creatos esse Ee : esse creatos cett. : (creatos esse suffragio Zielinski, p. 200)
Critical Apparatus
15 sit] est Baiter
Critical Apparatus
21 centunculis Klotz : centuriis codd. : tentoriis Turnebus : cantheriis Pantagathus
Critical Apparatus
22 finitores A. Augustinus : ianitores codd.
Critical Apparatus
23 vicenos Mommsen : in annos cett.
Critical Apparatus
singulorum E : singulos cett. : singulis Müller
Critical Apparatus
26 ipsam del. Koch
Critical Apparatus
1 praeco om. E
Critical Apparatus
3 ferendus e : ferundus cett.
Critical Apparatus
5 regis ω‎c esse om. E
Critical Apparatus
7 vestris Madvig : de vestris codd.
Critical Apparatus
8 orbis N : de orbe E : de orbis cett.
Critical Apparatus
13 et E : vel cett. quos volent EeN : quos velint cett.
Critical Apparatus
15 colonis k
Critical Apparatus
17 vendendorum Camerarius : vel (om. E) dandorum codd. : vel dandorum vel adimendorum Ernesti
Critical Apparatus
18 sit EeN : om. Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
21 e E : de cett.
Critical Apparatus
de E : e cett.
Critical Apparatus
maxumis Mμ‎
Critical Apparatus
23 illi ek : ulli cett.
Critical Apparatus
26 se si Baiter : si χ‎2k : se cett.
Critical Apparatus
27 at Eek : ac cett.
Critical Apparatus
contineret Ee : contineretur cett.
Critical Apparatus
1 vestrum imperium Een : imperium vestrum cett.
Critical Apparatus
2 quoad Richter
Critical Apparatus
3 ignota Lagg. 1, 7, Madvig
Critical Apparatus
4 ea Ee : eis cett.
Critical Apparatus
5 sint Ernesti
Critical Apparatus
6 -ve suppl. Richter
Critical Apparatus
10 imprudentia EeM1s
Critical Apparatus
11 nominatim ante vendenda hab. codd., huc transpos, Schwartz
Critical Apparatus
13 attingit Ee
Critical Apparatus
14 partim ornamenta urbis supplevi (hoc loco, sic fere post perfugia Lambinus)
Critical Apparatus
16 accedet Angelius : accedit codd.
Critical Apparatus
accedunt Lag. 9
Critical Apparatus
17 etiam] et ENe Herculanea χ‎k : Herculentea EeM1ω‎1 : Herculantea cett.
Critical Apparatus
22 credendum] cavendum k, Lambinus
Critical Apparatus
24 nunquam facta E
Critical Apparatus
26 sunt codd. : corr. Madvig
Critical Apparatus
permittitur potestas E
Critical Apparatus
1 nos Een : vos cett.
Critical Apparatus
4 consecuntur Ee
Critical Apparatus
6 iactum codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
intelligetis eok : intelligitis cett.
Critical Apparatus
quae aedificia k, cod. Lauredani
Critical Apparatus
9 putasset codd. : corr. Puteanus
Critical Apparatus
11 aliudve Ee : aliudne cett.
Critical Apparatus
13 igitur Ee : ergo cett.
Critical Apparatus
15 capite k, Lag. 9 : caput cett.
Critical Apparatus
18 ecqui Gebhardt : enim qui codd. decemviri non possint E
Critical Apparatus
21 cui ed. Hervag. : cui non codd. idem codd. : corr. Angelius
Critical Apparatus
25 disceptationem Naugerius (1)
Critical Apparatus
28 aestimabit k, ed. R : existimabit cett. (om. an cum … aestimabit M)
Critical Apparatus
quod] de quo Madvig
Critical Apparatus
1 quod iam M in mg., sk : quoniam cett.
Critical Apparatus
2 quoniam Ernesti : quam (qmu E) codd.
Critical Apparatus
iam om. e : ita E
Critical Apparatus
crevimus M1ok : creavimus cett.
Critical Apparatus
5 stagna Ee : stativa cett.
Critical Apparatus
6 certe Lag. 9, Angelius : terrae cett.
Critical Apparatus
8 discriptione Bücheler
Critical Apparatus
11 est ed. Mediol. : sunt (fuit k) codd.
Critical Apparatus
13 Alexandri ω‎χ‎, Lauredanus
Critical Apparatus
18 cum Klotz : quando codd.
Critical Apparatus
Alexandro χ‎
Critical Apparatus
19 mortuo nos tris … depositam scripsi : mortuo (-os Ee) … depositam nostris codd
Critical Apparatus
25 petentem (pot- oς‎) codd. : corr. Angelius
Critical Apparatus
27 ceteris om. E
Critical Apparatus
1 utrum Puteanus : verum codd.
Critical Apparatus
4 abiudicabit Ee
Critical Apparatus
7 reperietur χ‎2ς‎ : reperitur cett.
Critical Apparatus
9 cur Pluygers : tum codd.
Critical Apparatus
de populi R. hereditate coni, Müller : populi R. hereditatem codd.
Critical Apparatus
13 perspiciamus codd. : corr. Klotz
Critical Apparatus
16 cur om. EeM1
Critical Apparatus
17 tum E : cum cett.
Critical Apparatus
derecto Müller : decreto codd. : directo Lauredanus petiverunt scripsi : petierunt codd.
Critical Apparatus
18 quietis iis qui codd. : corr. Gulielmius
Critical Apparatus
19 cecis Lag. 9 : tetis M1 : tetris cett.
Critical Apparatus
21 unaque (atque e) codd. : corr. Turnebus : animisque Lauredanus
Critical Apparatus
nostros Een : vestros Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
1 totum Ee : om. cett.
Critical Apparatus
8 qua codd. : corr. Naugerius (2)
Critical Apparatus
9 at om. EeN
Critical Apparatus
13 an condonari Angelius
Critical Apparatus
15 quis χ‎
Critical Apparatus
17 imprudente Lauredanus
Critical Apparatus
23 irrumpant emok : irrumpent cett.
Critical Apparatus
26 vobis Ee : nobis cett.
Critical Apparatus
cogitat codd. : corr. Angelius
Critical Apparatus
27 Quirites. Eam scripsi : quam codd. : del. Ussing
Critical Apparatus
29 quam] quamquam Halm
Critical Apparatus
ipsam codd. : corr. Angelius
Critical Apparatus
1 avctio suppl. Manutius
Critical Apparatus
2 est suppl. Lambinus
Critical Apparatus
5 in agris] agris Ee
Critical Apparatus
reliquerunt eNmc
Critical Apparatus
6 partum Ek : partim cett.
Critical Apparatus
7 monimentum (-ti Ee) EeM et μ‎ praeter o
Critical Apparatus
11 insidias om. E
Critical Apparatus
17 nec] neque Lag. 9
Critical Apparatus
18 illo (ante per) om. Lag. 9, del. Manutius
Critical Apparatus
19 totam hanc Ee : hanc totam cett.
Critical Apparatus
22 video Ee : video comparari cett.
Critical Apparatus
23 Attalensium ς‎ : Attaliensium cett.
Critical Apparatus
24 Phasiletum codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
Olimpinorum codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
25 Agerensem codd. : corr. Zumpt (cf. Plin. N. Η‎. v. 100)
Critical Apparatus
Orindicum codd. : corr. Garatoni
Critical Apparatus
Gedusanum] Eleusanum Zumpt (cf. Strabo xiv. 6)
Critical Apparatus
26 clarissimi k : clarissimi L. cett.
Critical Apparatus
4 adferunt supplevi
Critical Apparatus
5 eidem Lambinus : idem codd. item Zumpt
Critical Apparatus
9 sedium E2mc
Critical Apparatus
consilio EeN
Critical Apparatus
10 nec ut Ee : sed ut cett.
Critical Apparatus
11 certarunt EeN
Critical Apparatus
14 agros] regios add. codd. : del. Kayser
Critical Apparatus
20 atque] absque Ee
Critical Apparatus
25 decem viri Lag. 9. ed. V : viri decem cett.
Critical Apparatus
1 Cn. suppl. Manutius
Critical Apparatus
2 videbitur n
Critical Apparatus
5 tu suppl. Lauredanus
Critical Apparatus
6 lege mea E
Critical Apparatus
8 vestra χ‎n
Critical Apparatus
13 venierit eς‎ : venerit cett.
Critical Apparatus
verum] verum etiam Naugerius (1)
Critical Apparatus
15 inimicis χ‎2, ed. R : inimici cett.
Critical Apparatus
17 illis Pluygers : aliis codd.
Critical Apparatus
20 habebat M
Critical Apparatus
21 viderint (-unt k) codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
23 haec En : hoc cett.
Critical Apparatus
24 qui] qui haec E
Critical Apparatus
28 locis] videatur add. codd., ego delevi, cf. Zielinski, p. 166 (colon litt. mai. scripsi)
Critical Apparatus
1 refrenandam (-atam e) codd. : corr. Baiter
Critical Apparatus
3 hoc Naugerius (1) : hoc aut illo codd.
Critical Apparatus
4 vestras n ab (a e) vobis Een
Critical Apparatus
alienari χ‎2
Critical Apparatus
7 sua actione E
Critical Apparatus
et se … vendere om. N
Critical Apparatus
10 non vobis, Quirites Müller : ne vobis quidem (ne vestris e) codd.
Critical Apparatus
15 eique Madvig : sicque codd.
Critical Apparatus
vectigal pergrande E
Critical Apparatus
16 hic E quantum intol. Mμ‎ο‎
Critical Apparatus
19 publica r. p. E : publica populi Rom. Mommsen
Critical Apparatus
20 in suppl. Naugerius (1)
Critical Apparatus
21 rei suppl. Pluygers
Critical Apparatus
22 ipse Gruter : saepe codd.
Critical Apparatus
quae est Madvig : quid codd.
Critical Apparatus
26 antiquissimis Lauredanus : amicissimis (a maximis E) codd. : avitis suis Richter
Critical Apparatus
4–5 hunc … fateatur om. n
Critical Apparatus
4 publicum se scripsi : publicus codd.
Critical Apparatus
6 aliqua Madvig : alia codd.
Critical Apparatus
9 veneunt Eek : veniunt cett.
Critical Apparatus
10 tegit Manutius
Critical Apparatus
fort. est cautum
Critical Apparatus
12 marituma eMMs
Critical Apparatus
14 ei Lambinus : et codd.
Critical Apparatus
16 cuicuimodi Madvig : quid? cuiusmodi codd.
Critical Apparatus
17 totus Mμ‎
Critical Apparatus
excipitur (-pit Mμ‎k) codd. : corr. Pluygers
Critical Apparatus
20 fit, indignor Klotz
Critical Apparatus
Iubae codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
23 pecuniae om. E
Critical Apparatus
25 quodcumque (quae- k) codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
1 referri scripsi : referre codd.; cf. 1. 12, Zielinski, p. 201
Critical Apparatus
quaestionem] fort. constitutam supplendum
Critical Apparatus
3 residuis scripsi : repetundis codd. (cf. Clu. 94)
Critical Apparatus
4 nullum] nunc Lauredanus (at de Xvirum furtis loquitur Cic.)
Critical Apparatus
6 nostris Mμ‎ο‎
Critical Apparatus
de provincia om. N
Critical Apparatus
8 hic E : hinc cett.
Critical Apparatus
9 excipit k, edd. VR : excidit cett.
Critical Apparatus
12 cognitio om. E
Critical Apparatus
15 cui ed. R : quod codd.
Critical Apparatus
17 iubeatur Graevius : iubeat E : debeat cett.
Critical Apparatus
25 praecipue codd. : corr. Orelli
Critical Apparatus
27 si turpe om. Ee
Critical Apparatus
1 vestros E : nostros cett.
Critical Apparatus
3 contumeliam] iniuriam E
Critical Apparatus
4 cum suppl. Manutius
Critical Apparatus
5 sit] est Garatoni
Critical Apparatus
6 perficiat codd. : corr. ed. V
Critical Apparatus
12 sit in] est in Lambinus
Critical Apparatus
13 sit, omnes Lauredanus : sed omnes codd.
Critical Apparatus
19 ceterorum Ee
Critical Apparatus
21 quo (-od Ee) decumani (-mana e : -matu N) codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
23 velim codd. : corr. Ernesti
Critical Apparatus
24 videritis Ee
Critical Apparatus
26 permiseritis E : permittitis e
Critical Apparatus
4 Philippi codd. : corr. Sigonius
Critical Apparatus
7 emissa E : permissa Lauredanus
Critical Apparatus
12 nunc vos E
Critical Apparatus
13 adorari Ee
Critical Apparatus
suspicabamini N
Critical Apparatus
16 est Wesenberg : sit codd.
Critical Apparatus
a maioribus om. N
Critical Apparatus
19 deducantur Ee
Critical Apparatus
ex agris Lambinus
Critical Apparatus
20 deductos] fort. deiectos
Critical Apparatus
21 plebis] plebis fateor Lag. 9
Critical Apparatus
confiteor suppl. Zielinski, p. 113
Critical Apparatus
24 iubet Ee : libet cett.
Critical Apparatus
27 Vestinus (festiuus Ee) codd. : corr. ed. V
Critical Apparatus
28 Liternus (-ius E) codd. : corr. Gebhardt Nucerinus scripsi : ancasianas codd. (cf. Plin. N. H. iii. 62, Liv. ix. 38) : Casilinas (an post Falernus transponendum?) Camillus Peregrinus
Critical Apparatus
1 ager del. Lambinus
Critical Apparatus
ab alia suppl. Kayser
Critical Apparatus
2 Venefranus k : veneranus cett.
Critical Apparatus
5 plebes Ee : plebs cett.
Critical Apparatus
7 et in EeN : et Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
8 satis Ε‎ς‎ : fatis cett.
Critical Apparatus
9 Silam silvam coni. Müller (qui tamen aliove servat) : Italiam aliove codd. : Apuliam aliove Sigonius
Critical Apparatus
11 natura? Agri vero Mω‎o
Critical Apparatus
13 Neratianae k (cf. Flacc. 46)
Critical Apparatus
17 et EeN : aut cett.
Critical Apparatus
21 Quirites Klotz : que Ee : quoque cett.
Critical Apparatus
22 inibitur mg. Ascensii : inhibetur Ee, Lagg. 8, 13 : inietur cett. : invenietur Lambinus
Critical Apparatus
24 expediet Eek : expediret cett.
Critical Apparatus
2 expertimescebant mei : corr. Klotz : pertimescebant Lag. 9
Critical Apparatus
8 dies noctesque Lambinus : diu noctuque Lag. 9
Critical Apparatus
9 ei] et EeN
Critical Apparatus
16 et oppresso χ‎2c : expresso EeM1n : ex (om. ex k) oppresso μ‎χ‎1k
Critical Apparatus
17 gravi sua] gratissima Halm
Critical Apparatus
19 vestrum Ee
Critical Apparatus
26 posset codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
28 vobis ed. V
Critical Apparatus
1 ab his eχ‎n
Critical Apparatus
qui vident eos sibi eos E
Critical Apparatus
vendiderunt N
Critical Apparatus
2 id Lagg. 1, 7 : idem cett. : illud Müller
Critical Apparatus
4 verbo suppl. ed. Hervag. (cf. § 7)
Critical Apparatus
7 retinere E
Critical Apparatus
8 dierum om. N
Critical Apparatus
10 rei p.] p. R. N
Critical Apparatus
Sepontina Een
Critical Apparatus
11 Salapinorum Angelius (sed cf. Vitruv. i. 12)
Critical Apparatus
plenis supplevi (pestilentia a finitoribus Schwartz)
Critical Apparatus
12 aut Turnebus : at (at si e) codd.
Critical Apparatus
20 pecunia cod. Graevii fiet Angelius : fiet et codd. : fiet ? Etenim Lauredanus
Critical Apparatus
24 adducentur k : adducuntur cett.
Critical Apparatus
26 possimus Eeχ‎n : possumus Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
2 his emχ‎n : iis cett.
Critical Apparatus
5 est plane rectius et (om. et k) quo codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
7 sic] si Ee
Critical Apparatus
9 imperii viderentur eok : viderentur imperii E : imperii esse viderentur cett.
Critical Apparatus
14 vestris ω‎n
Critical Apparatus
collocare Ee : possint collocare cett. quot Lauredanus : quo codd.
Critical Apparatus
19 reducas in N
Critical Apparatus
21 cogitet mn : cogitent (cognoscite E) cett.
Critical Apparatus
22 permitti Ee
Critical Apparatus
24 colonis En : coloniis cett.
Critical Apparatus
25 et EeN : ac cett.
Critical Apparatus
28 obtinebunt suppl. Lauredanus
Critical Apparatus
idem e : id est cett.
Critical Apparatus
2 colonis Ee
Critical Apparatus
4 orbi Mμ‎c : orbe EeN : orbis k (cf. Verr. iv. 82)
Critical Apparatus
6 Quid Ernesti : atqui (-e Mμ‎ς‎) quid codd. (fort. ex at. qui quid)
Critical Apparatus
7 vestro prius EN
Critical Apparatus
8 rei revertar Kayser
Critical Apparatus
9 delectetur (-entur Ei) codd. : corr. Lambinus
Critical Apparatus
10 rei p. Orelli indignitas Moς‎ : dignitas cett.
Critical Apparatus
12 delectet Ek : delectat cett.
Critical Apparatus
13 quinquagenos codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
15 vestri k : vestris cett.
Critical Apparatus
16 omnibus codd. : corr. Angelius
Critical Apparatus
17 -ve suppl. Richter
Critical Apparatus
18 quam codd. : corr. Angelius
Critical Apparatus
20 feret ed. V commovebo Ee : commonebo cett. : corr. Angelius
Critical Apparatus
22 delectus N
Critical Apparatus
23 patiamini eχ‎1 : patienti E
Critical Apparatus
27 coemant codd. : corr. Manutius
Critical Apparatus
2 at] ac EeM
Critical Apparatus
6 praesidiorum n
Critical Apparatus
7 spectat Ee : exspectat cett.
Critical Apparatus
12 contumelia] contumacia Müller
Critical Apparatus
14 habent] emitur E
Critical Apparatus
15–16 et … cogitat] ut … cogitet Richter
Critical Apparatus
16 in] in singulos Lambinus, cf. § 85
Critical Apparatus
describat codd. : corr. Kayser
Critical Apparatus
17 a Suburana Lauredanus : ab usura nam codd.
Critical Apparatus
Aniensem Lag. 9
Critical Apparatus
1 nos Eeχ‎n : vos cett.
Critical Apparatus
2 ora scripsi : rura Ee : cura (tura k) cett. (quid scriptura Gebhardt) : fort. in archetypo erat Syriaesuria
Critical Apparatus
4 Quirites, eiusmodi est ut cum scripsi : cum eiusmodi sit ut cum codd. : cum eiusmodi est ut Beroaldus
Critical Apparatus
6 neque fructibus Lag 9
Critical Apparatus
7 soleat Zumpt : solet codd.
Critical Apparatus
8 de suppl. Lauredanus
Critical Apparatus
9 id quod oς‎ (c2)
Critical Apparatus
ei Lauredanus : et codd.
Critical Apparatus
16 quem per iter Ε‎χ‎2 : quem pariter cett.
Critical Apparatus
18 neque erit vester (vester addidi) suppl. ed. Hervag.
Critical Apparatus
vester esse cod. Pithoei : vestrum mei
Critical Apparatus
20 increpuerint Mμ‎ς‎
Critical Apparatus
23 perferri E : praeferri cett. : deferri Ernesti
Critical Apparatus
26 tantum codd. : corr. Halm
Critical Apparatus
1 quid Richter : quod codd. : Quirites Baiter (cf. Zielinski, p. 201)
Critical Apparatus
2 senatus eω‎2ok : senator cett.
Critical Apparatus
fuit suppl. Lauredanus (fort, in archetypo erat, ui. princeps sen., cf. Caec, 88, 104)
Critical Apparatus
ut Eek : ut et cett. : fort. ut etiam
Critical Apparatus
4 coemeret Mμ‎ς‎ : coemerit EeN
Critical Apparatus
8 privatorum (-urum N) EeN
Critical Apparatus
9 causa commovet (commovet causa Ε‎) : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
in populum N
Critical Apparatus
10 commovebit M2Msω‎2ς‎ : commoverit cett.
Critical Apparatus
11 idem Lag. 9, Mommsen : fidem (quidem k) cett. (cf. § 103)
Critical Apparatus
15 M. Atilius codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
17 difficultatibus Ee : facultatibus cett. (ita mox)
Critical Apparatus
20–22 agros … dividatur om. M
Critical Apparatus
21 liberos E
Critical Apparatus
22 et ENe : om. cett.
Critical Apparatus
26 plebicola N : plebecola Mο‎sω‎c : plebecula cett.
Critical Apparatus
1 in illis] nullis M1N
Critical Apparatus
3 robustissimis E
Critical Apparatus
et audacibus om. N
Critical Apparatus
4 tradetur k : tradatur cett.
Critical Apparatus
5 vestris om. E
Critical Apparatus
8 equidem Ee : et quidem cett.
Critical Apparatus
11 malitis E : maletis Mμ‎ : malletis χ‎2c : malueris e
Critical Apparatus
13 eum] cum Ee
Critical Apparatus
14 pertineat] perveniat Lambinus
Critical Apparatus
18 describit codd. : corr. Kayser
Critical Apparatus
19 paululum E
Critical Apparatus
ac Stellatis (-us N). Et codd. : corr. Turnebus : a Stellati.
Critical Apparatus
Scilicet Lauredanus
Critical Apparatus
24 Neapolin E
Critical Apparatus
25 devincient k : devincent cett.
Critical Apparatus
26 atque om. E
Critical Apparatus
27 exilium (aux. E) codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
1 Capua (-ae Lag. 9) codd. : corr. Manutius
Critical Apparatus
3 vestrum Ee
Critical Apparatus
4 nefarii Lag. 9, Naugerius (1)
Critical Apparatus
5 vestri χ‎n
Critical Apparatus
11 duabus Gebhardt : ita codd. : Italiae ac Lauredanus
Critical Apparatus
16 separarentur Lagg. 1, 7 (m. 2)
Critical Apparatus
18 erigere k, ed. R : eripere cett.
Critical Apparatus
19 consultum codd. : corr. Lambinus
Critical Apparatus
27 comportandis Ee : comparandis cett.
Critical Apparatus
4 hi Eχ‎1k : his cett.
Critical Apparatus
7 nostri om. N
Critical Apparatus
existimassent EeN : existimavissent cett.
Critical Apparatus
9 M. suppl. Lauredanus
Critical Apparatus
10 videmus codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
13 magistratum codd. : corr. Graevius
Critical Apparatus
15 qui del. Lambinus
Critical Apparatus
omnia ante E
Critical Apparatus
communitarent Ee
Critical Apparatus
18 esset supplevi
Critical Apparatus
natum] natum esset ς‎ (c2), Angelius
Critical Apparatus
21 illa] ea N
Critical Apparatus
22 nihil del. Naugerius (2)
Critical Apparatus
est cogit. Ee : excogit. cett.
Critical Apparatus
25 Cartaginiensium (Kar. Ee) codd. : corr. Lauredanus : Carthaginiense Lambinus
Critical Apparatus
26 hoc (hac e) p. R. Ee
Critical Apparatus
5 contionibus k, Naugerius (1) : conditionibus cett.
Critical Apparatus
7 aliquam om. E
Critical Apparatus
9 capiundi codd.
Critical Apparatus
14 arrogantem Ee
Critical Apparatus
18 omnibus urbe E : omnibus Madvig
Critical Apparatus
exsectis ω‎1, Beroaldus : eiectis cett. : electis Madvig
Critical Apparatus
20 et] ut Richter (et P. Rullo om. Lag. 7, del. Baiter)
Critical Apparatus
21 omina μ‎ (ω‎ mg.) ς‎ : omnia cett. (ω‎1)
Critical Apparatus
23 capua locare ante E : capua et locreanti (-e m) cett. : corr. Turnebus
Critical Apparatus
24 deditionis codd. : corr. Naugerius (1)
Critical Apparatus
26 M. suppl. Baiter
Critical Apparatus
28 coloniam deductam codd. : corr. Richter (iam addidi)
Critical Apparatus
consio (-cio N) EeN
Critical Apparatus
3 est Wesenberg : sit E : sint eN : fuit cett.
Critical Apparatus
4 iiviri Zumpt : duumviri codd.
Critical Apparatus
5 se praetores] septores Mμ‎χ‎1c
Critical Apparatus
6 cum hanc E2en
Critical Apparatus
9 urbanis Ee : om. cett.
Critical Apparatus
fascibus E : facibus cett.
Critical Apparatus
bini Zumpt : duabus codd. : duobus ed. R
Critical Apparatus
11 probatis codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
12 dein Mμ‎
Critical Apparatus
13 consilii codd. : corr. ed. R
Critical Apparatus
14 ferundum codd. (E1)
Critical Apparatus
vegrandi k, Lauredanus : ut grandi cett.
Critical Apparatus
16 fastidio Richter (cf. i. 20) : praesidio codd. : supercilio Naugerius (2)
Critical Apparatus
19 percunctantium (-cunt- Mω‎χ‎) codd.
Critical Apparatus
praetor k : p. r. cett.
Critical Apparatus
20 quod (-id k) enuntiasset codd. : corr. Klotz
Critical Apparatus
hinc Roma Ee : Roma hinc cett. : hinc Bake
Critical Apparatus
22 prospexerint e : perspexerint cett.
Critical Apparatus
2 nobis Lauredanus : bonis codd.
Critical Apparatus
ad vitae consuetudinem k : a vita consuetudine cett.
Critical Apparatus
5 et advenarum om. N
Critical Apparatus
6 Ligures Ee : Ligures montani cett.
Critical Apparatus
10 discriptione Kayser
Critical Apparatus
11 nata Beroaldus : capta Ee : apta cett.
Critical Apparatus
est Wesenberg : sunt (fuit k) mei
Critical Apparatus
12 qua Lag. 9 : quae cett.
Critical Apparatus
13 postularunt Ee : postulavit cett.
Critical Apparatus
14 etiam om. E : etiam … cum om. N
Critical Apparatus
tum Müller : tun M : tunc cett.
Critical Apparatus
huc Naugerius (1) : huic codd.
Critical Apparatus
15 iↃↃ‎ Lauredanus : modo codd.
Critical Apparatus
deduxerunt Eeω‎
Critical Apparatus
16 constituerunt e
Critical Apparatus
19 optumis eMμ‎χ‎
Critical Apparatus
viis Angelius : suis codd.
Critical Apparatus
20 praeclarissime sita Baiter : prae illis semitis codd.
Critical Apparatus
22 optimis (-um- e) codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
uberrimis Ee
Critical Apparatus
23 scilicet N : si licet Ee : om. cett.
Critical Apparatus
24 ac] ac per N
Critical Apparatus
contemnent codd. : corr. Manutius
Critical Apparatus
1 Veios Zumpt : vicos (fucos e) codd. : Labicos ed. Mediol.
Critical Apparatus
4 sed certe si] si certe Ee
Critical Apparatus
paululum Ε‎χ‎
Critical Apparatus
5 venustatis EeN progrediuntur Ee
Critical Apparatus
6 cuncta secum ferent Orelli : iuncti secum ferentur (-untur e) Ee : longius efferentur (efferrent M) cett. : iuncti, efferentur singulares Madvig
Critical Apparatus
7 cancellis et Richter : facilis esset Eeχ‎2 : facili sese cett.
Critical Apparatus
10 luxuriae Naugerius (1)
Critical Apparatus
15 eandemque eMμ‎
Critical Apparatus
16 commorabuntur Ee
Critical Apparatus
19 auctoribus M : actoribus cett.
Critical Apparatus
nostra scripsi : ea codd.
Critical Apparatus
20 expilaretis, exploraretis scripsi (cf. Pis. 52) : expleretis mei : expilaretis Lauredanus : exploraretis cod. Turnebi
Critical Apparatus
novo urbi ad codd. ('deficit unus versus' Mμ‎ in mg.) : supplevi (cf. 1, 16, 18)
Critical Apparatus
21 opponeretis Lag. 9, Manutius : opponere uis (-ri ius M) codd.
Critical Apparatus
ius dicionem Pluygers
Critical Apparatus
22 potestatem E : potestatis cett.
Critical Apparatus
liberos Ee : liberas Mμ‎χ‎1ς‎ : om. N
Critical Apparatus
3 in invidiosos Mμ‎χ‎
Critical Apparatus
4 possessionibus Ee
Critical Apparatus
5 nobismet Ee
Critical Apparatus
8 ac … videretur om. c : videretur om. k
Critical Apparatus
11 cuius χ‎2 : quoius cett.
Critical Apparatus
12 res p.] r. (rem n) p. codd. : populus Rom. ed. Hervagii
Critical Apparatus
13 victorem (tutatum victoria Lag. 9) codd. : supplevi (cf. Flacc. 69)
Critical Apparatus
15 servitiis scripsi : suffragiis codd.
Critical Apparatus
declarari] depravari Madvig vi et Lagg. 7, 8 : velata (vel laeta Ee) cett.
Critical Apparatus
21 iudicio Ee
Critical Apparatus
23 nemo in Richter : non in codd.
Critical Apparatus
24 posset k : possit cett.
Critical Apparatus
27 publica χ‎1ς‎ : om. cett.
Critical Apparatus
3 debent EM1N
Critical Apparatus
5 sic om. Ee
Critical Apparatus
7 quam rem Ee
Critical Apparatus
mihi Scripsi : si Ee : ut cett.
Critical Apparatus
conabor scripsi : summis codd. (e v. 10 adscitum)
Critical Apparatus
8 pollicear Ee
Critical Apparatus
9 bonae fidei codd. : corr. ed. Hervag.
Critical Apparatus
10 non ignavo suppl. ed. Hervag.
Critical Apparatus
ego] ergo e : ergo ero E
Critical Apparatus
sum supplevi (cf. v. 7)
Critical Apparatus
11 non metuam E
Critical Apparatus
tribunos E (tr. cett.)
Critical Apparatus
14 iusserit E : iussisset cett.
Critical Apparatus
sim suppl. Zumpt
Critical Apparatus
imperio auctoritate ante non horreo hab. codd., huc transtuli
Critical Apparatus
15 exornatus Ee : ornatus cett.
Critical Apparatus
16 possum Zumpt : posse codd.
Critical Apparatus
Quirites Müller : -quc codd.
Critical Apparatus
17 hominum Zumpt
Critical Apparatus
18 possit ς‎ : posset cett.
Critical Apparatus
22 perturbare E
Critical Apparatus
1 odio est Madvig : ociosi codd.
Critical Apparatus
quietissimos atque otiosissimos Madvig : fecissemus atque otiosos EeN : fecissemus otiosissimos Mμ‎ς‎ : aeque otiosos Ussing
Critical Apparatus
5 ius Kayser : hos codd.
Critical Apparatus
aequitate magnos timores codd. : corr. Lauredanus
Critical Apparatus
6 retinere Ee : tenere cett.
Critical Apparatus
nam] tam (tamen e) EeM1ω‎
Critical Apparatus
si e : etsi cett.
Critical Apparatus
7 in sua] sua Ee
Critical Apparatus
8 ex Madvig : sed Ee : sub cett.
Critical Apparatus
quo vos fortunam regitis codd. : corr Madvig
Critical Apparatus
9 si hunc statum quem habetis esse non codd. : corr. Müller
Critical Apparatus
ignoravi non (an M2N) quaesitum sed vita partum codd. : corr. Madvig
Critical Apparatus
10 Quirites.
Critical Apparatus
Ego scripsi : quod ego codd.
Critical Apparatus
11 ex Lambinus : et codd.
Critical Apparatus
12 eis] esse Eeω‎1 : iis esse Mω‎2
Critical Apparatus
qui nos Madvig : quos vos codd.
Critical Apparatus
inimico esse et corporis (fore Madvig) actibus (iact- Mω‎2) providi omnibus prospexi sane revocavi idem codd. : correxi
Critical Apparatus
14 denuntiavi EeN : om. cett.
Critical Apparatus
ne suppl. Turnebus
Critical Apparatus
turbulenti EeN : turbulentum cett.
Critical Apparatus
15 constarent EeN
Critical Apparatus
16 hodierna codd. : corr. ed. V
Critical Apparatus
18 rei p. Angelius : p. R. codd.
Critical Apparatus
promitto scripsi : pro certo codd.
Critical Apparatus
recipio Müller : reperto (repeto) EeN : om. cett.
Link Settings

Extras